Đồ kim loại hỏng trong nhà chia làm hai nhóm: nhóm bỏ chung với phế liệu được như nồi chảo thủng, khung nhôm, đồ sắt gỉ, dây điện cũ, chỉ cần tách nhựa, gỗ, cao su; và nhóm nguy hiểm như bình gas mini, bình xịt, pin, ắc quy, nhiệt kế thuỷ ngân, bóng đèn huỳnh quang, phải tách riêng và giao về điểm thu hồi chất thải nguy hại. Lý do: bình kín có thể nổ khi bị ép hay vào lò, pin có thể bốc cháy trong xe rác, còn thuỷ ngân, chì làm nhiễm độc người thu gom và cả mẻ kim loại.
Đồ kim loại nào bỏ chung với phế liệu được?
Phần lớn đồ kim loại "trơn", không có ngăn kín, không chứa hoá chất, đều đi vào dòng phế liệu được. Để phế liệu có ích hơn, hãy tách sơ trước khi bán hoặc bỏ:
| Đồ dùng | Kim loại chính | Nên tháo bỏ trước |
|---|---|---|
| Nồi, xoong, chảo hỏng | Nhôm, inox, gang, thép tráng men | Cán nhựa, nắp kính, núm gỗ |
| Khung cửa, khung kính nhôm | Nhôm định hình | Kính, gioăng cao su, bản lề thép |
| Bàn ghế, giá kệ sắt | Thép | Mặt gỗ, đệm mút, chân nhựa |
| Dây điện cũ | Đồng, nhôm | Không đốt vỏ; để nguyên cho cơ sở có máy tuốt |
| Vòi nước, van, ổ khoá | Đồng thau, kẽm đúc | Tay nắm nhựa, ruột cao su |
| Quạt, nồi cơm điện hỏng | Thép, đồng, nhôm, nhựa | Giao nguyên chiếc cho thu gom đồ điện; không tự đập |
| Lon nước giải khát | Nhôm | Đổ hết nước, để ráo |
Thép tráng men (nồi men, chậu men) vẫn là thép, phần men thuỷ tinh sẽ đi vào xỉ khi nấu. Inox chất lượng cao được tách riêng vì chứa crôm, niken.
Từ ngày 1/1/2025, Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu hộ gia đình phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, trong đó nhóm "có khả năng tái sử dụng, tái chế" gồm cả đồ kim loại. Cách thu gom cụ thể do từng địa phương hướng dẫn.
Vì sao bình gas mini và bình xịt không được bỏ chung?
Bình gas mini (loại dùng cho bếp ga du lịch), bình xịt côn trùng, bình xịt sơn, bình xịt tóc là bình áp lực: vỏ thép hoặc nhôm mỏng chứa khí hoá lỏng hoặc khí đẩy dễ cháy như butan, propan.
- Trong xe ép rác: bình còn khí bị ép bẹp có thể xì mạnh, bắt lửa.
- Trong lò đốt rác: bình nóng lên, áp suất tăng vọt rồi nổ.
- Trong lò nấu kim loại: một bình kín lẫn trong đống tôn, sắt vụn khi gặp kim loại lỏng có thể nổ, bắn kim loại nóng ra ngoài, là nỗi sợ thường trực của thợ lò.
Cách xử lý an toàn: dùng hết khí trong bình theo đúng cách sử dụng thông thường (đốt hết trên bếp ga du lịch, xịt hết ở nơi thoáng, xa lửa). Không tự đục, chọc thủng, nung, đập bình. Khi bình đã hết, đánh dấu "đã hết" hoặc bỏ riêng, báo cho người thu gom biết đây là bình áp lực. Bình gas lớn dùng trong bếp gia đình thì trả lại đại lý gas, không bán làm sắt vụn.
Bình chữa cháy hết hạn cũng là bình áp lực, nên giao cho đơn vị nạp, kiểm định bình chữa cháy xử lý.
Pin và ắc quy cũ bỏ ở đâu?
Pin là món nguy hiểm nhất trong rác kim loại gia đình:
- Pin liti-ion (điện thoại, máy tính, sạc dự phòng, xe điện, thuốc lá điện tử): có thể bốc cháy khi bị đè, chọc thủng hoặc chập cực. Nhiều vụ cháy xe rác, trạm trung chuyển ở các nước được truy ra từ pin lẫn trong rác.
- Pin cúc áo (đồng hồ, máy tính cầm tay, chìa khoá xe): có thể chứa bạc, kẽm, liti; nguy hiểm đặc biệt nếu trẻ nuốt phải. Trẻ nghi nuốt pin cúc áo cần được đưa đi cấp cứu ngay.
- Pin kiềm, pin than (pin AA, AAA): ít nguy hiểm hơn nhưng vẫn chứa kẽm, mangan; nên gom riêng.
- Ắc quy chì (xe máy, ô tô, bộ lưu điện): chứa chì và axit; đổi lại tại đại lý, garage.
Cách làm: dán băng keo cách điện lên hai cực, cho vào hộp riêng, đậy kín, để chỗ khô mát. Mang tới các điểm thu hồi pin đặt tại siêu thị, cửa hàng điện máy, trường học, cơ quan, hoặc các đợt thu gom chất thải nguy hại do chính quyền tổ chức. Pin, ắc quy thuộc nhóm sản phẩm mà nhà sản xuất có trách nhiệm thu hồi theo luật, nên số điểm thu hồi đang dần nhiều lên.
Nhiệt kế thuỷ ngân, bóng đèn huỳnh quang hỏng xử lý thế nào?
Nhiệt kế thuỷ ngân, bóng đèn huỳnh quang dạng ống và bóng compact, một số công tắc nghiêng đời cũ đều chứa thuỷ ngân. Thuỷ ngân là kim loại lỏng ở nhiệt độ phòng (đông đặc ở khoảng −39 °C), bay hơi từ từ, hơi thuỷ ngân độc với hệ thần kinh.
Những thứ này không bao giờ được vào dòng phế liệu kim loại hay lò nấu: ở nhiệt độ lò, thuỷ ngân bay hơi hoàn toàn và đi thẳng vào không khí, vào phổi người làm.
- Nhiệt kế, bóng đèn còn nguyên: để nguyên trong hộp hoặc bọc giấy, tránh làm vỡ, giao về điểm thu hồi chất thải nguy hại.
- Nhiệt kế, bóng đèn đã vỡ: cần dọn đúng cách trước (không dùng máy hút bụi, không quét chổi), cho mảnh vỡ và thuỷ ngân thu được vào lọ kín. Cách dọn chi tiết có trong bài về vỡ nhiệt kế thuỷ ngân thuộc danh mục An toàn nhiệt của wiki này.
- Khi mua mới, có thể chọn nhiệt kế điện tử, đèn LED để không phải lo chuyện này nữa.
Còn những đồ kim loại "lưng chừng" thì sao?
Có những món tưởng là kim loại trơn nhưng lại có "ruột" cần chú ý:
- Tủ lạnh, máy lạnh cũ: vỏ thép, ống đồng, nhưng có môi chất lạnh và dầu máy nén. Môi chất lạnh phải được thu hồi bằng thiết bị chuyên dụng trước khi tháo, không cắt ống xả bừa ra không khí. Giao cho cửa hàng điện lạnh, chương trình thu hồi.
- Máy giặt, lò vi sóng: lò vi sóng có tụ điện cao áp có thể giữ điện sau khi rút phích; không tự tháo.
- Bàn là, máy sấy tóc: an toàn, nhưng nên giao nguyên chiếc cho thu gom đồ điện để tách đồng, thép, nhựa.
- Thùng phuy, can sơn kim loại: còn dầu, sơn, dung môi bên trong là chất thải nguy hại; phải để khô hẳn, mở nắp, không còn hoá chất mới bán phế liệu.
- Giảm xóc, lò xo nén: giảm xóc ô tô, xe máy có dầu và khí nén bên trong, là "bình kín" không được nung.
Bán ve chai có phải là cách tốt nhất?
Với đồ kim loại trơn, bán cho người thu gom hoặc vựa phế liệu là cách đưa kim loại về lại nhà máy nhanh và hiệu quả nhất; mạng lưới thu gom phế liệu ở Việt Nam hoạt động rất tích cực vì kim loại có giá trị. Điều quan trọng là giao đúng thứ: tách sạch, nói rõ món nào có pin, có bình, có môi chất để người thu gom biết. Đừng "giấu" pin, bình gas vào túi phế liệu cho nặng cân, vì chính người thu gom và thợ lò sẽ gánh rủi ro.
Góc nhìn hôm nay: một góc nhỏ cho đồ nguy hiểm
Thói quen hữu ích nhất là dành một chiếc hộp có nắp, để chỗ khô ráo, xa tầm tay trẻ, chỉ để chứa pin hết, bóng đèn hỏng, nhiệt kế cũ, bình xịt đã dùng hết. Đầy hộp thì mang tới điểm thu hồi. Đồ kim loại trơn thì gom một góc khác, tháo sạch nhựa, gỗ.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc Luật Bảo vệ môi trường 2020 phần quản lý chất thải rắn sinh hoạt, hướng dẫn phân loại rác của địa phương nơi mình sống, và các bài về ắc quy chì, pin liti trong cùng danh mục Tái chế kim loại này.
Câu hỏi thường gặp
Nồi nhôm thủng có bán ve chai được không?
Được. Nồi nhôm, xoong inox, chảo gang hỏng đều là phế liệu kim loại có ích. Nên tháo cán nhựa, nắp kính, núm gỗ trước để phế liệu sạch hơn.
Bình gas mini hết có bỏ thùng rác được không?
Không nên bỏ chung khi chưa chắc đã hết khí. Hãy dùng hết khí theo cách sử dụng thông thường, không tự đục thủng hay nung, rồi bỏ riêng và báo người thu gom đây là bình áp lực.
Pin cũ bỏ ở đâu?
Dán băng keo hai cực, gom vào hộp kín và mang tới điểm thu hồi pin tại siêu thị, cửa hàng điện máy, trường học hoặc các đợt thu gom chất thải nguy hại. Không bỏ pin vào rác sinh hoạt.
Nhiệt kế thuỷ ngân cũ bỏ thế nào?
Để nguyên nhiệt kế trong hộp, tránh làm vỡ và giao về điểm thu hồi chất thải nguy hại. Không bán phế liệu, không bỏ thùng rác thường, vì thuỷ ngân bay hơi độc.
Vì sao bình xịt bị cấm cho vào lò nấu kim loại?
Bình xịt là bình áp lực chứa khí dễ cháy; khi bị nung nóng, áp suất tăng đột ngột và bình có thể nổ, bắn kim loại lỏng ra ngoài. Mọi bình kín phải được loại khỏi phế liệu trước khi vào lò.
