Đa Hội và Văn Môn là hai làng nghề tái chế kim loại nổi tiếng nhất tỉnh Bắc Ninh: Đa Hội (vùng Từ Sơn) chuyên nấu, cán sắt thép từ phế liệu, còn Văn Môn (vùng Yên Phong cũ) gắn với nấu nhôm, đúc nhôm phế liệu. Nghề mang lại việc làm và thu nhập cho hàng nghìn hộ, biến hàng xóm thành những "nhà máy gia đình", nhưng cũng để lại khói bụi, tiếng ồn, nước thải và xỉ đổ ra ruộng vườn. Hướng xử lý lâu nay là dời các xưởng nấu luyện vào cụm công nghiệp có hệ thống xử lý khí, nước tập trung, tách khu sản xuất khỏi khu dân cư.
Đa Hội làm gì với sắt vụn?
Đa Hội vốn là làng làm sắt lâu đời của vùng Kinh Bắc, ban đầu chủ yếu làm nông cụ và đồ dùng bằng sắt. Qua thời gian, nghề chuyển dần sang tái chế quy mô lớn: sắt thép phế liệu từ khắp miền Bắc được chở về, cắt nhỏ, phân loại, nấu chảy rồi cán thành thép thanh, thép cuộn nhỏ, phôi, lưới thép, đinh, dây thép buộc.
Chuỗi công việc ở Đa Hội gần như đủ các khâu của một nhà máy thép thu nhỏ:
- Thu mua và phân loại: sắt vụn được tập kết, tách loại dày, loại mỏng, tách bỏ kim loại màu và rác.
- Cắt: dùng mỏ cắt hơi, máy cắt cơ để đưa phế liệu về kích thước vừa lò.
- Nấu: nhiều xưởng dùng lò cảm ứng trung tần để nấu chảy sắt thép, đúc thành phôi nhỏ.
- Cán: phôi được nung lại trong lò nung rồi cán qua nhiều giá cán thành thép tròn, thép vằn cỡ nhỏ.
- Gia công: kéo dây, mạ, đan lưới, làm đinh, làm sản phẩm hoàn thiện.
Vì nhiều xưởng chỉ có lò cảm ứng, gần như không có khâu tinh luyện, chất lượng sản phẩm phụ thuộc nhiều vào chất lượng phế liệu. Sản phẩm của làng thường phục vụ thị trường xây dựng dân dụng nhỏ, đồ gia dụng, hàng rào, lưới, không cạnh tranh trực tiếp với thép của nhà máy lớn.
Văn Môn nấu nhôm ra sao?
Văn Môn, đặc biệt là làng Mẫn Xá, nổi tiếng với nghề tái chế kim loại màu, chủ yếu là nhôm. Nhôm phế liệu như vỏ lon, khung nhôm, nồi xoong hỏng, linh kiện xe máy được thu gom về, tách tạp chất, nấu chảy trong các lò nhỏ, đúc thành thỏi hoặc đúc trực tiếp thành sản phẩm như nồi, xoong, mâm, phụ tùng.
Nấu nhôm ở quy mô hộ gia đình gặp đúng những vấn đề mà nhà máy nhôm thứ cấp phải đầu tư lớn mới giải quyết được:
- Lon nhôm và đồ nhôm mỏng có sơn, nhựa lót; khi nấu, lớp sơn cháy thành khói đen, mùi khét.
- Nhôm mỏng ôxy hoá mạnh, sinh nhiều xỉ nhôm; xỉ được đổ ra bãi hoặc bán cho người đãi lại nhôm.
- Xỉ nhôm gặp mưa bốc mùi khai do amoniac sinh ra, có thể nóng lên.
- Không có hệ thống thu bụi, lọc khí như nhà máy nên khói, bụi kim loại toả thẳng vào xóm.
Văn Môn và vùng lân cận từng có thời gian nấu cả chì từ ắc quy cũ ở quy mô nhỏ, là hoạt động nguy hiểm hơn nhiều so với nấu nhôm; bài về ắc quy chì trong danh mục này nói rõ vì sao.
Cái giá môi trường của làng tái chế là gì?
Nhiều nghiên cứu của các viện, trường đại học và cơ quan môi trường trong vài chục năm qua đã ghi nhận ô nhiễm ở các làng tái chế kim loại Bắc Ninh. Những vấn đề được nêu thường xuyên:
| Nguồn ô nhiễm | Phát sinh từ đâu | Ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Khói, bụi | Lò nấu, lò nung không có xử lý khí; đốt sơn, nhựa, dầu dính trên phế liệu | Bụi mịn, khí độc trong không khí xóm; bệnh hô hấp |
| Kim loại nặng | Bụi lò, nước làm mát, nước tẩy rửa, mạ | Tích tụ trong đất, bùn ao, kênh mương |
| Nước thải | Tẩy gỉ bằng axit, mạ kẽm, làm mát phôi | Nước có axit, kim loại chảy thẳng ra kênh, ruộng |
| Chất thải rắn | Xỉ lò, xỉ nhôm, vảy cán, rác lẫn trong phế liệu | Bãi xỉ lấn đất, ngấm nước mưa |
| Tiếng ồn, nhiệt | Máy cán, máy cắt, lò chạy cả đêm | Ảnh hưởng giấc ngủ, sức khoẻ người sống sát xưởng |
Bài này không nêu các chỉ số đo đạc cụ thể vì mỗi nghiên cứu đo ở thời điểm, vị trí khác nhau; người cần số liệu nên đọc trực tiếp các báo cáo hiện trạng môi trường của tỉnh và các công trình nghiên cứu đã công bố. Điều chắc chắn là: khi nhà ở, ao cá, ruộng lúa nằm sát lò nấu kim loại không có xử lý khí thải, rủi ro sức khoẻ là có thật và rơi trước hết vào người già, trẻ nhỏ.
Vì sao nghề khó bỏ dù biết ô nhiễm?
Tái chế kim loại ở làng nghề tồn tại vì nó giải quyết được những việc có thật:
- Đầu ra cho phế liệu: mạng lưới ve chai, vựa phế liệu khắp miền Bắc cần nơi tiêu thụ; làng nghề là điểm cuối gần và linh hoạt.
- Việc làm tại chỗ: nghề nuôi cả làng, từ người cắt sắt, người chở hàng tới người buôn bán, không phải đi xa.
- Vốn nhỏ, quay vòng nhanh: hộ gia đình có thể bắt đầu với một vài máy, một lò nhỏ.
- Sản phẩm rẻ cho thị trường nông thôn: thép nhỏ, lưới, đinh, nồi nhôm phục vụ nhu cầu phổ thông.
Nhưng chính các đặc điểm đó, như xưởng nhỏ, phân tán, xen trong nhà dân, khiến việc đầu tư xử lý khí, nước gần như bất khả thi ở từng hộ. Một hệ thống lọc bụi túi vải cho lò nấu, một trạm xử lý nước thải mạ có chi phí vượt xa khả năng của một xưởng gia đình.
Dời vào cụm công nghiệp giải quyết được gì?
Hướng đi mà chính quyền địa phương theo đuổi nhiều năm là quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề: dành đất riêng cho các xưởng nấu luyện, cán kéo, xây hạ tầng xử lý nước thải tập trung, yêu cầu lò có hệ thống thu khói, và tách hẳn khu sản xuất ra khỏi khu ở.
Cách làm này có ưu điểm rõ ràng: chi phí xử lý được chia cho nhiều xưởng, cơ quan quản lý dễ giám sát, người dân ở làng không phải hít khói trực tiếp. Tuy vậy, quá trình dời cũng gặp khó khăn kéo dài: quỹ đất trong cụm không đủ cho mọi hộ, chi phí thuê đất và xây xưởng mới cao, có hộ chuyển vào cụm nhưng vẫn giữ xưởng ở nhà, và hệ thống xử lý chung chỉ hiệu quả khi mọi xưởng đều đấu nối và vận hành nghiêm túc.
Về lâu dài, nhiều chuyên gia cho rằng các làng nghề tái chế sẽ phải chuyển dần sang vai trò thu gom, phân loại, sơ chế phế liệu chất lượng cao để cung cấp cho nhà máy luyện kim có công nghệ xử lý môi trường, thay vì tự nấu luyện ở quy mô hộ.
Làng tái chế ở Việt Nam còn những nơi nào?
Bắc Ninh có cả một "vành đai" làng tái chế: ngoài sắt thép Đa Hội và nhôm Văn Môn, còn có làng tái chế giấy Phong Khê, các làng tái chế nhựa. Ở Hưng Yên có làng Chỉ Đạo từng nổi tiếng vì nấu chì từ ắc quy cũ. Ở phía Nam, mạng lưới vựa phế liệu quanh TP. Hồ Chí Minh đóng vai trò thu gom, phân loại cho các nhà máy. Mỗi nơi một kim loại, một vật liệu, nhưng chung một bài toán: cân bằng giữa sinh kế và sức khoẻ cộng đồng.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ Đa Hội và Văn Môn?
Hai làng nghề cho thấy tái chế kim loại không tự động là "xanh". Tái chế giúp tiết kiệm quặng và năng lượng, nhưng nếu nấu luyện không có kiểm soát khí thải, nước thải, xỉ thì ô nhiễm chỉ chuyển từ mỏ về làng. Bài học rút ra là: tái chế cần công nghệ và quy mô phù hợp, và phế liệu càng sạch, được phân loại càng kỹ từ nguồn thì khâu nấu luyện càng ít phát thải.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các nghiên cứu về môi trường làng nghề Bắc Ninh trên tạp chí khoa học của các trường đại học, báo cáo hiện trạng môi trường làng nghề do cơ quan quản lý môi trường công bố, và các phóng sự dài về quá trình dời xưởng vào cụm công nghiệp. Khi đi qua vùng Từ Sơn, có thể quan sát từ đường lớn để thấy quy mô của nghề, nhưng không nên vào sát khu lò nấu khi không có người hướng dẫn và đồ bảo hộ.
Câu hỏi thường gặp
Làng Đa Hội ở đâu, làm nghề gì?
Đa Hội thuộc vùng Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Làng nổi tiếng với nghề tái chế sắt thép phế liệu: cắt, nấu, cán thành thép thanh cỡ nhỏ, dây thép, lưới, đinh.
Văn Môn nổi tiếng với nghề gì?
Văn Môn, thuộc vùng Yên Phong cũ của tỉnh Bắc Ninh, nổi tiếng với nghề tái chế kim loại màu, chủ yếu là nấu và đúc nhôm từ phế liệu thành thỏi, nồi xoong, phụ tùng.
Làng tái chế kim loại gây ô nhiễm gì?
Các vấn đề thường được ghi nhận gồm khói bụi từ lò nấu, kim loại nặng trong đất và bùn, nước thải có axit và kim loại, xỉ lò đổ bừa và tiếng ồn. Nguyên nhân chính là xưởng nhỏ xen trong khu dân cư, không có hệ thống xử lý khí thải và nước thải.
Vì sao phải dời xưởng vào cụm công nghiệp?
Cụm công nghiệp tách khu sản xuất khỏi khu ở và cho phép xây hệ thống xử lý nước thải, khí thải dùng chung, điều mà từng xưởng gia đình không đủ sức đầu tư. Quá trình dời còn nhiều khó khăn về đất và chi phí.
Tái chế kim loại ở làng nghề có phải là tái chế xanh không?
Không hẳn. Tái chế tiết kiệm quặng và năng lượng, nhưng nếu nấu luyện không kiểm soát khí thải, nước thải và xỉ thì ô nhiễm chỉ chuyển từ mỏ về làng. Tái chế chỉ thật sự xanh khi đi kèm công nghệ xử lý môi trường.
