Mỏ chì kẽm Chợ Điền: nghề mỏ trăm năm ở vùng núi Thái Nguyên

Mỏ chì kẽm Chợ Điền nằm ở vùng núi đá vôi Chợ Đồn, thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ — nay là tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập năm 2025 — và là một trong những mỏ kim loại màu khai thác lâu đời nhất Việt Nam, từ đầu thế kỷ 20 dưới thời Pháp. Quặng gồm galen (chì sunfua) và sphalerit (kẽm sunfua) ở dưới sâu, cùng quặng kẽm ôxi hoá gần mặt đất. Hơn một trăm năm làm mỏ để lại cả một nghề, một cộng đồng thợ mỏ, và một bài toán phải quản lý lâu dài: bụi và đất nhiễm chì quanh khu khai thác.

Mỏ Chợ Điền ở đâu và có lịch sử thế nào?

Chợ Điền nằm trong vùng núi đá vôi phía tây của Bắc Kạn cũ, gần ranh giới với Tuyên Quang. Vùng này thuộc một dải khoáng hoá chì – kẽm kéo dài, nơi dung dịch nhiệt dịch cổ đã thấm vào đá vôi và kết tinh thành các thân quặng sunfua.

Người Pháp tổ chức khai thác chì kẽm ở Chợ Điền từ đầu thế kỷ 20. Quặng được đào trong các lò hầm men theo mạch, chuyển ra ngoài và vận chuyển xuôi về đồng bằng. Sau năm 1954, mỏ được khôi phục; trong các giai đoạn sau, khai thác được tổ chức lại, xây dựng thêm xưởng tuyển và các cơ sở luyện kẽm, chì trong vùng. Nhiều gia đình ở đây đã ba, bốn thế hệ làm nghề mỏ.

Quặng chì kẽm gồm những khoáng vật nào?

Hai khoáng vật chính galen và sphalerit hầu như luôn đi cùng nhau trong tự nhiên, nên người ta gọi chung là "mỏ chì kẽm". Trong đá vôi, chỗ quặng sunfua lộ gần mặt đất bị nước mưa và ôxi phân huỷ dần, kẽm chuyển thành cacbonat, silicat — gọi là quặng ôxi hoá. Quặng ôxi hoá dễ đào, nên thường được khai thác trước.

Tuyển và luyện chì kẽm diễn ra thế nào?

Quặng sunfua sau khi nghiền mịn được tách bằng tuyển nổi chọn lọc: dùng thuốc tuyển khác nhau để lần lượt cho galen nổi trước, rồi kích hoạt sphalerit nổi sau. Kết quả là hai sản phẩm riêng: tinh quặng chì và tinh quặng kẽm.

Luyện hai kim loại này đi hai đường khác nhau, phần lớn vì một con số: nhiệt độ sôi.

• Chì nóng chảy ở khoảng 327 °C, sôi ở khoảng 1.749 °C. Trong lò luyện, chì ở thể lỏng, chìm xuống đáy lò như gang trong lò cao. Tinh quặng chì được nung để đốt lưu huỳnh thành ôxít, rồi khử bằng than ra chì thô.
• Kẽm nóng chảy ở khoảng 420 °C nhưng sôi ở khoảng 907 °C — thấp hơn nhiệt độ cần để khử kẽm ôxít bằng than. Nghĩa là trong lò khử, kẽm thoát ra ở dạng hơi. Phải dẫn hơi kẽm qua buồng ngưng cho nó đọng lại thành kẽm lỏng. Nếu gặp không khí, hơi kẽm cháy ngay thành ôxít kẽm trắng.

Chính vì kẽm hoá hơi, con người biết luyện kẽm muộn hơn nhiều so với chì, đồng, thiếc. Ngày nay, phần lớn kẽm trên thế giới được làm theo đường thuỷ luyện – điện phân: nung tinh quặng kẽm sunfua thành ôxít, hoà tan trong axit sunfuric, làm sạch dung dịch, rồi điện phân ra kẽm tấm độ sạch cao. Với quặng kẽm ôxi hoá, một cách phổ biến là nung trong lò quay để kẽm bay hơi, cháy thành bột ôxít kẽm, thu bằng lọc bụi rồi đưa đi tinh chế.

Chì và kẽm từ mỏ đi vào đời sống thế nào?

• Kẽm: phần lớn dùng mạ kẽm chống gỉ cho thép (tôn, ống, cột điện); còn lại làm đồng thau, hợp kim đúc áp lực, ôxít kẽm cho cao su, gốm.
• Chì: chủ yếu cho ắc quy axit – chì, tấm chắn tia X, vỏ cáp; đã bị loại khỏi xăng, sơn và ống nước vì độc.

Điều đáng chú ý: ắc quy chì là sản phẩm được tái chế nhiều nhất thế giới, nên nhu cầu chì từ mỏ ngày càng giảm tương đối, còn kẽm thì vẫn là "áo giáp" chống gỉ không thay được cho thép xây dựng.

Sống gần mỏ chì kẽm cần lưu ý gì về an toàn chì?

Chì là chất độc thần kinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), không có mức phơi nhiễm chì nào được coi là an toàn, và trẻ nhỏ dễ bị hại nhất vì cơ thể đang phát triển hấp thu chì nhiều hơn người lớn. Ở vùng mỏ và lò luyện chì kẽm, con đường nhiễm chì phổ biến nhất không phải "ăn phải quặng" mà là bụi: bụi từ đường vận chuyển quặng, bãi thải, xưởng tuyển bám vào đất, nhà cửa, tay trẻ con.

Những thói quen đơn giản giúp giảm phơi nhiễm cho gia đình sống quanh khu mỏ:

1. Rửa tay trẻ bằng xà phòng trước khi ăn và mỗi lần ở ngoài sân vào — đây là việc quan trọng nhất.
2. Lau nhà bằng khăn ướt thay vì quét khô, để bụi không bay lên.
3. Không cho trẻ lui tới bãi thải quặng, hồ thải hay khu đất đổ xỉ.
4. Thay quần áo lao động trước khi về nhà, giặt riêng — với người làm trong mỏ, xưởng tuyển, lò luyện.
5. Không trồng rau, nuôi gia cầm trên đất bãi thải; rửa kỹ rau quả trồng gần đường chở quặng.
6. Bữa ăn đủ sắt, canxi giúp cơ thể trẻ hấp thu chì ít hơn.
7. Đưa trẻ đi khám nếu có dấu hiệu chậm phát triển, mệt mỏi, đau bụng kéo dài, kém tập trung — bác sĩ có thể cho xét nghiệm chì máu.

Bài viết không thay lời khuyên y tế; mọi lo lắng về nhiễm chì nên hỏi cơ sở y tế địa phương. Các cơ quan môi trường cũng có trách nhiệm quan trắc đất, nước, không khí quanh khu mỏ và công bố kết quả.

Có nên tự nhặt quặng chì làm kỷ niệm?

Galen trông đẹp, sáng và nặng tay, nhiều người muốn nhặt về. Không nên: bột chì từ bề mặt quặng dính vào tay, đồ đạc, và càng nguy hiểm nếu trẻ con cầm. Mẫu quặng ở bảo tàng được đặt trong tủ kính là có lý do. Tuyệt đối không nung, nấu chảy quặng hay chì ở nhà: khói chì là con đường nhiễm độc nhanh nhất.

Tìm hiểu thêm về mỏ Chợ Điền ở đâu?

Bảo tàng Địa chất (Hà Nội) có mẫu galen, sphalerit đẹp của các mỏ Việt Nam. Bảo tàng ở Bắc Kạn cũ và các tư liệu địa phương chí của vùng Chợ Đồn ghi lại lịch sử khai mỏ. Vùng Chợ Đồn cũng gần hồ Ba Bể — đi tham quan hồ có thể thấy rõ cảnh quan núi đá vôi, loại đá đã "chứa" quặng chì kẽm hàng triệu năm. Khu mỏ và lò thì chỉ vào khi có đoàn được phép.