Bỏng bô xe máy: vì sao hay gặp và sơ cứu đúng cách

Bỏng bô xe máy là bỏng do da chạm vào ống xả hoặc tấm chắn nhiệt của ống xả, vốn có thể nóng tới vài trăm độ C sau một quãng chạy và vẫn đủ nóng gây bỏng nhiều phút sau khi tắt máy. Vết bỏng thường nằm ở mặt trong bắp chân phải, hay gặp ở trẻ em và người mặc quần ngắn, váy. Sơ cứu đúng là xả nước mát sạch lên vết bỏng khoảng 20 phút, không bôi kem đánh răng hay nước mắm, không chọc vỡ bọng nước, rồi đưa đi khám nếu vết bỏng sâu, rộng hoặc là trẻ nhỏ.

Bô xe máy nóng tới mức nào?

Khí thải rời buồng đốt động cơ xăng ở nhiệt độ rất cao, thường vài trăm độ C, và chạy qua cổ pô rồi vào bầu giảm thanh. Phần cổ pô gần động cơ nóng nhất; càng về đuôi bô khí càng nguội bớt. Kim loại vỏ ống xả hấp thụ nhiệt đó. Sau một quãng chạy trong phố, bề mặt kim loại trần của ống xả có thể ở mức hàng trăm độ, tuỳ loại xe, tốc độ, thời gian chạy và vị trí đo.

Phần lớn xe máy có tấm chắn nhiệt ốp bên ngoài, cách thân bô một khe không khí. Tấm này nguội hơn thân bô nhiều nhưng vẫn có thể nóng vượt xa ngưỡng gây bỏng của da. Để so sánh: da người bị tổn thương chỉ sau vài giây khi tiếp xúc với nước khoảng 60 °C, và gần như tức thì khi chạm kim loại ở 70 °C trở lên. Một bề mặt kim loại hơn 100 °C gây bỏng nhanh hơn thời gian phản xạ rụt chân.

Tắt máy rồi bao lâu thì bô hết nóng?

Ống xả là một khối thép có nhiệt dung đáng kể, lại được bọc trong tấm chắn và khe khí, nên nguội chậm. Sau khi tắt máy, nó vẫn có thể đủ nóng để gây bỏng trong nhiều phút, có khi lâu hơn khi xe đậu dưới nắng. Không có một con số chung cho mọi xe, nên quy tắc an toàn là: coi bô là nóng cho tới khi chắc chắn đã nguội, và không ai nên thử bằng tay.

Vì sao bỏng bô hay gặp và thường gặp ở ai?

Bỏng bô là kiểu bỏng rất "Việt Nam" vì xe máy là phương tiện chính của phần lớn gia đình. Các bác sĩ bỏng nhiều nơi đã ghi nhận những tình huống lặp đi lặp lại:

• Bước xuống bên phải: phần lớn xe máy đặt ống xả bên phải. Người ngồi sau xuống xe phía bên này, bắp chân lướt vào bô.
• Trẻ em: trẻ ngồi trước hoặc ngồi sau, chân ngắn đung đưa, hoặc chạy nhảy quanh dãy xe vừa dựng. Da trẻ mỏng nên bỏng sâu nhanh hơn người lớn.
• Quần ngắn, váy, dép: da trần không có lớp vải nào làm chậm nhiệt.
• Đỡ xe, dắt xe trong bãi chật: bắp chân chạm bô xe bên cạnh vừa dựng.
• Xe đổ: chân bị kẹt dưới xe, nằm áp lên ống xả.

Điều đáng lưu ý là bỏng bô hay sâu hơn người ta tưởng. Kim loại nóng truyền nhiệt vào da rất nhanh và vết bỏng có khi ở mức độ hai sâu hoặc độ ba, tức là tổn thương đã xuống lớp da sâu. Vết bỏng này lâu lành, dễ nhiễm trùng và dễ để lại sẹo nếu không được chăm sóc đúng.

Sơ cứu bỏng bô xe máy đúng cách thế nào?

Hướng dẫn sơ cứu bỏng của các tổ chức y tế và chữ thập đỏ hiện nay khá thống nhất. Các bước phổ thông:

1. Đưa người ra khỏi nguồn nhiệt ngay.
2. Xả nước mát sạch lên vết bỏng khoảng 20 phút. Nước mát như nước máy, không dùng đá lạnh hay nước đá. Làm càng sớm càng tốt; nếu chưa kịp làm ngay thì làm muộn trong vài giờ đầu vẫn có ích.
3. Tháo nhẫn, vòng, giày, tất quanh vùng bỏng trước khi chỗ đó sưng lên. Vải dính vào vết bỏng thì không giật ra.
4. Che vết bỏng bằng gạc sạch không dính hoặc màng bọc thực phẩm đặt lỏng, để giảm đau và giữ sạch.
5. Giữ ấm phần còn lại của cơ thể, đặc biệt với trẻ nhỏ, vì xả nước lâu có thể làm trẻ bị lạnh.
6. Đi khám theo các dấu hiệu ở mục dưới.

Những điều không nên làm

• Không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu gió, mỡ, lòng trắng trứng, nghệ, bột lên vết bỏng. Những thứ này không làm mát được mà giữ nhiệt lại, dễ gây nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá độ sâu.
• Không chườm đá trực tiếp: lạnh quá làm tổn thương thêm mô đang bị hại.
• Không chọc vỡ bọng nước. Lớp da bọng là lớp che tự nhiên; chọc vỡ dễ gây nhiễm trùng.
• Không tự bôi thuốc theo lời truyền miệng. Thuốc bôi cho vết bỏng nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Khi nào bỏng bô phải đi khám?

Nhiều người coi bỏng bô là chuyện nhỏ và tự chữa ở nhà. Nên đưa đi khám ở cơ sở y tế khi có một trong các dấu hiệu:

Bỏng rộng, bỏng ở mặt, mắt, bộ phận sinh dục, hoặc người bị bỏng lơ mơ, khó thở: gọi cấp cứu 115.

Phòng bỏng bô: làm gì để không bao giờ phải sơ cứu?

Phần lớn ca bỏng bô có thể tránh được bằng vài thói quen đơn giản:

• Lên xuống xe phía bên trái, phía không có ống xả. Dạy trẻ thói quen này từ khi bắt đầu ngồi xe.
• Người lái để người ngồi sau xuống xong rồi mới dắt xe đi, và nhắc "xuống bên trái".
• Kiểm tra tấm chắn nhiệt: tấm bị lỏng, nứt, mất ốc vít thì sửa ngay ở tiệm.
• Dựng xe sao cho bô quay vào trong, không quay ra lối đi, nhất là ở nhà có trẻ nhỏ.
• Không cho trẻ chạy nghịch quanh dãy xe vừa tắt máy.
• Mặc quần dài khi đi xe đường xa; lớp vải giúp làm chậm nhiệt trong khoảnh khắc chạm.
• Chở trẻ đúng chỗ, có chỗ để chân, không để chân trẻ đung đưa gần bô.

Vì sao kim loại gây bỏng nhanh hơn những vật khác cùng nhiệt độ?

Tấm chắn nhiệt của bô thường bằng thép hoặc thép không gỉ, có khi có lớp sơn, lớp mạ. Kim loại dẫn nhiệt rất tốt, nên khi chạm vào, nhiệt từ cả khối kim loại dồn vào da gần như ngay lập tức. Một bề mặt nhựa hay gỗ ở cùng nhiệt độ sẽ gây bỏng chậm hơn rõ rệt vì chúng dẫn nhiệt kém. Đó là lý do một số mẫu xe dùng nắp ốp bằng nhựa chịu nhiệt ở phía ngoài cùng, chỗ chân người dễ chạm. Câu chuyện nhiệt độ, thời gian và vật liệu quyết định độ nặng của vết bỏng được nói kỹ ở bài riêng trong cùng danh mục.

Góc nhìn hôm nay: mang về được điều gì?

Ba con số và ba thói quen đáng nhớ. Con số: bô có thể nóng hàng trăm độ; xả nước mát khoảng 20 phút; vết bỏng lớn hơn lòng bàn tay thì đi khám. Thói quen: xuống xe bên trái, không bôi thứ gì lên vết bỏng ngoài nước mát, không chọc bọng nước. Trong nhà có trẻ nhỏ, có thể dán một miếng băng dính màu lên tấm chắn bô làm dấu, kết hợp nhắc nhở để trẻ nhận ra chỗ không được chạm.

Người muốn học thêm có thể tham gia các lớp sơ cấp cứu cơ bản do hội Chữ thập đỏ địa phương hoặc các bệnh viện tổ chức, nơi có hướng dẫn thực hành sơ cứu bỏng.