Sốt khói kim loại: cơn sốt giống cúm sau khi hàn tôn mạ kẽm

Sốt khói kim loại là cơn sốt giống cúm xuất hiện vài giờ sau khi hít phải khói ôxít kim loại mới sinh, thường gặp nhất là khói ôxít kẽm khi hàn, cắt tôn và ống thép mạ kẽm hoặc nấu đồng thau. Người bệnh rét run, sốt, đau cơ, ho, miệng có vị kim loại, rồi thường khỏi trong một đến hai ngày. Bệnh tự lui không có nghĩa là vô hại: đó là tín hiệu nơi làm việc đang thiếu thông gió, và khói của chì hay cadmi có thể gây hại nặng hơn rất nhiều.

Khói kim loại sinh ra thế nào?

Khi hàn hay cắt, hồ quang và ngọn lửa nung một vùng kim loại vượt rất xa điểm nóng chảy. Một phần kim loại bay hơi. Hơi kim loại gặp không khí lập tức bị ôxy hoá và ngưng tụ thành những hạt ôxít cực nhỏ, phần lớn nhỏ hơn một micromét. Đó chính là làn khói trắng hoặc xám bốc lên từ mối hàn.

Kẽm là kim loại gây chuyện nhiều nhất vì nó sôi ở khoảng 907 °C, thấp hơn nhiều so với nhiệt độ hồ quang hay nhiệt độ nóng chảy của thép. Lớp mạ kẽm trên tôn, ống thép, lưới thép gần như bốc hơi hết ở vùng quanh mối hàn, tạo một đám khói ôxít kẽm trắng dày. Đồng thau, vốn là hợp kim đồng – kẽm, khi nấu chảy cũng nhả khói kẽm. Các hạt này đủ nhỏ để đi sâu vào phế nang trong phổi.

Triệu chứng sốt khói kim loại là gì và kéo dài bao lâu?

Điều làm nhiều người không nghĩ tới nguyên nhân là độ trễ. Triệu chứng thường bắt đầu sau khoảng 4 đến 12 giờ kể từ lúc tiếp xúc, nhiều khi vào buổi tối hoặc đêm sau ngày làm việc. Các dấu hiệu hay gặp:

• Vị kim loại hoặc vị ngọt lạ trong miệng, khô họng.
• Sốt, rét run, vã mồ hôi.
• Đau cơ, mỏi người, đau đầu.
• Ho, tức ngực nhẹ, có khi buồn nôn.

Ở trường hợp điển hình, triệu chứng giảm dần và hết trong khoảng 24 đến 48 giờ. Vì giống hệt cảm cúm, người thợ thường nghĩ mình "trúng gió", uống thuốc cảm rồi hôm sau quay lại hàn đúng chỗ đó.

Vì sao còn gọi là "sốt sáng thứ Hai"

Y văn nước ngoài ghi nhận một hiện tượng lạ: người tiếp xúc khói kẽm hằng ngày dường như quen dần, triệu chứng nhẹ đi trong tuần làm việc. Nghỉ cuối tuần, sự dung nạp này mất đi, và ngày đầu tuần quay lại làm thì cơn sốt xuất hiện trở lại. Cái tên "sốt sáng thứ Hai" bắt nguồn từ đó. Sự "quen" này không phải là được bảo vệ; phổi vẫn đang phải chịu khói mỗi ngày.

Sốt khói kim loại có nguy hiểm không?

Với khói ôxít kẽm đơn thuần, bệnh thường tự khỏi mà không để lại di chứng rõ. Nhưng có ba lý do để không coi thường nó.

Thứ nhất, khói hàn không bao giờ chỉ có một chất. Cùng một mối hàn có thể sinh ra ôxít sắt, mangan, crôm từ thép không gỉ, khí ôzôn và ôxít nitơ từ hồ quang. Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) năm 2017 đã xếp khói hàn vào nhóm chất gây ung thư cho người. Tiếp xúc lặp lại nhiều năm liên quan tới các bệnh hô hấp mạn tính.

Thứ hai, triệu chứng giống cúm có thể che mất một ngộ độc nặng hơn. Đây là điểm quan trọng nhất của cả bài: khói cadmi lúc đầu cũng gây cảm giác như sốt khói kim loại, nhưng sau đó có thể tiến triển thành tổn thương phổi cấp, phù phổi, đe doạ tính mạng.

Thứ ba, cơn sốt là dấu hiệu nồng độ khói trong vùng thở đã quá cao. Nó báo rằng hệ thống thông gió hoặc cách làm việc có vấn đề.

Khói chì và cadmi khác khói kẽm thế nào?

Chì không gây cơn sốt cấp như kẽm. Nó âm thầm tích luỹ trong cơ thể, và người thợ có thể mang bụi chì về nhà trên quần áo, tóc, làm trẻ nhỏ trong nhà nhiễm theo. Đó là lý do nơi làm việc có chì phải có chỗ thay đồ, tắm rửa trước khi về.

Phòng sốt khói kim loại: thông gió và mặt nạ lọc ra sao?

Trong an toàn lao động, các biện pháp được xếp theo thứ tự hiệu quả: loại bỏ nguồn, kiểm soát kỹ thuật, quy trình làm việc, rồi mới tới đồ bảo hộ cá nhân. Với khói hàn, cách làm của các xưởng có tổ chức tốt thường như sau:

1. Bớt khói tại nguồn: với chi tiết mạ kẽm, xưởng có thể mài bỏ lớp mạ ở vùng sẽ hàn trước, rồi phục hồi lớp chống gỉ sau. Chọn phương pháp hàn và thông số ít sinh khói hơn khi được.
2. Hút cục bộ: chụp hút hoặc tay hút khói đặt sát mối hàn, hút khói đi trước khi nó bay lên vùng thở. Đây là biện pháp hiệu quả nhất. Quạt thổi thông thường chỉ đẩy khói sang người bên cạnh.
3. Thông gió chung cho cả nhà xưởng, cửa thoáng, không hàn trong không gian kín như bồn, hầm khi chưa có thông gió cưỡng bức.
4. Tư thế làm việc: không cúi đầu ngay trên cột khói bốc lên; đứng lệch về phía gió vào.
5. Mặt nạ lọc bụi đạt chuẩn cho hạt rất nhỏ, như loại lọc P2, P3 hoặc tương đương, đeo kín khít mặt. Khẩu trang vải hay khẩu trang y tế không chặn được khói kim loại. Ở chỗ khói nhiều, có mũ hàn cấp khí sạch bằng quạt lọc.

Một ngộ nhận lan truyền lâu năm trong giới thợ là "uống sữa trước khi hàn thì không bị sốt". Chưa có bằng chứng y học nào cho thấy sữa ngăn được sốt khói kim loại. Thứ ngăn được là để khói không vào phổi.

Bị sốt sau khi hàn thì nên làm gì?

Đây là thông tin phổ thông, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ:

• Rời khỏi khu vực có khói, ra chỗ thoáng, nghỉ ngơi, uống đủ nước.
• Đi khám nếu khó thở, đau ngực, sốt cao kéo dài quá hai ngày, hoặc triệu chứng nặng dần thay vì nhẹ đi.
• Đi khám ngay nếu nghi đã tiếp xúc với cadmi, chì hoặc làm việc trong không gian kín. Hãy nói rõ với bác sĩ mình đã hàn, cắt hay nấu vật liệu gì.
• Khó thở dữ dội, môi tím, lơ mơ: gọi cấp cứu 115.

Không tự dùng thuốc theo lời truyền miệng. Quan trọng hơn, đừng quay lại làm đúng việc đó theo đúng cách cũ; cần sửa chỗ thông gió trước.

Góc nhìn hôm nay: mang về được điều gì?

Nếu nhớ một điều, hãy nhớ quy luật thời gian: cơn sốt như cúm xuất hiện vài giờ sau khi hàn tôn mạ kẽm là dấu hiệu của khói kim loại, không phải trúng gió. Kèm theo đó là ba thói quen: hút khói sát nguồn, đứng tránh cột khói, đeo mặt nạ lọc đúng loại. Ai làm việc với kết cấu cũ có sơn hoặc lớp mạ không rõ nguồn gốc nên hỏi kỹ thành phần trước khi cắt.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu về an toàn hàn của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), chuyên khảo của IARC về khói hàn, các TCVN về an toàn trong hàn điện, và hướng dẫn về nhiễm độc chì của Tổ chức Y tế Thế giới.