Vỡ nhiệt kế thuỷ ngân ở nhà: dọn thế nào cho an toàn

Vỡ nhiệt kế thuỷ ngân ở nhà thì việc cần làm là cho trẻ em, phụ nữ mang thai và vật nuôi ra khỏi phòng, mở cửa sổ cho thoáng, tắt quạt và điều hoà, rồi đeo găng gom các hạt thuỷ ngân bằng bìa cứng và băng dính cho vào lọ kín. Tuyệt đối không dùng máy hút bụi, không quét bằng chổi, không đổ xuống cống. Lượng thuỷ ngân trong một nhiệt kế y tế rất nhỏ, thường dưới một gam, nên nếu xử lý đúng thì nguy cơ thấp; xử lý sai mới là thứ làm hơi thuỷ ngân lan ra khắp nhà.

Thuỷ ngân trong nhiệt kế nguy hiểm đến đâu?

Thuỷ ngân là kim loại duy nhất ở thể lỏng tại nhiệt độ phòng, nóng chảy ở khoảng −39 °C. Ở thể lỏng, thuỷ ngân nuốt phải hầu như không hấp thụ qua đường tiêu hoá. Mối nguy chính đến từ hơi thuỷ ngân: thuỷ ngân bay hơi chậm ngay ở nhiệt độ phòng, không màu, không mùi, và hơi này được phổi hấp thụ rất tốt rồi đi vào máu, lên não, xuống thận.

Tổ chức Y tế Thế giới xếp thuỷ ngân vào nhóm mười hoá chất đáng lo ngại hàng đầu với sức khoẻ cộng đồng. Hít hơi thuỷ ngân nồng độ cao trong thời gian ngắn có thể gây kích ứng phổi; tiếp xúc kéo dài ở nồng độ thấp có thể ảnh hưởng thần kinh, gây run tay, mất ngủ, thay đổi tính khí, hại thận. Thai nhi và trẻ nhỏ nhạy cảm hơn người lớn nhiều.

Tin tốt là một nhiệt kế y tế chỉ chứa lượng thuỷ ngân nhỏ. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) coi vụ đổ vỡ cỡ một nhiệt kế là sự cố người dân tự xử lý được nếu làm đúng cách. Lượng lớn hơn thế, như vỡ áp kế thuỷ ngân, bình chứa trong phòng thí nghiệm, thì cần đơn vị chuyên trách.

Vì sao không được dùng máy hút bụi và chổi?

Đây là hai phản xạ tự nhiên nhất và cũng là hai sai lầm tệ nhất:

• Máy hút bụi hút thuỷ ngân vào bên trong, động cơ làm nóng và luồng gió thổi tung hơi thuỷ ngân ra khắp phòng. Máy bị nhiễm thuỷ ngân bên trong, mỗi lần dùng sau đó lại phát tán tiếp.
• Chổi đánh vỡ giọt thuỷ ngân thành hàng trăm hạt li ti, văng vào khe sàn, khe tủ. Tổng diện tích bề mặt tăng vọt nên tốc độ bay hơi tăng theo.
• Đổ xuống cống, bồn cầu làm thuỷ ngân đọng trong ống dẫn và đi ra môi trường.
• Giặt quần áo, khăn dính thuỷ ngân bằng máy giặt làm nhiễm cả máy và nước thải.

Dọn thuỷ ngân từ nhiệt kế vỡ: từng bước thế nào?

Các bước dưới đây tổng hợp theo hướng dẫn công khai của EPA và các cơ quan y tế:

1. Cho người và vật nuôi ra khỏi phòng, nhất là trẻ em và phụ nữ mang thai. Đóng cửa thông sang các phòng khác.
2. Mở cửa sổ ra ngoài trời, tắt điều hoà, quạt, máy sưởi để hơi không bị thổi sang chỗ khác. Để phòng thoáng khí ít nhất 15 phút trước khi dọn nếu có thể.
3. Tháo nhẫn, vòng vàng bạc: thuỷ ngân dễ tạo hỗn hống với vàng, bạc, làm hỏng trang sức.
4. Đeo găng cao su hoặc găng nitrile, mặc đồ cũ. Không đi chân trần qua vùng đổ vỡ để khỏi giẫm thuỷ ngân ra chỗ khác.
5. Nhặt mảnh thuỷ tinh cẩn thận, bỏ vào túi nhựa có khoá hoặc lọ có nắp.
6. Gom hạt thuỷ ngân: dùng hai tấm bìa cứng hoặc giấy cứng lùa các hạt lại gần nhau thành giọt lớn, rồi đẩy vào lọ. Một ống nhỏ giọt có thể hút giọt lớn. Hạt li ti còn lại thì dính bằng băng dính.
7. Soi đèn pin chiếu xiên sát mặt sàn, trong phòng tối: hạt thuỷ ngân sẽ ánh lên, dễ thấy những hạt sót.
8. Cho tất cả vào lọ kín: thuỷ ngân, băng dính, bìa, găng tay. Đậy chặt, dán nhãn "thuỷ ngân – không mở", để ngoài trời hoặc chỗ thoáng, xa tầm trẻ em, chờ đem nộp.
9. Tiếp tục thông gió phòng đó trong ít nhất 24 giờ, giữ trẻ nhỏ ở phòng khác.

Còn bột lưu huỳnh thì sao?

Sách Hoá học phổ thông có phản ứng thuỷ ngân với lưu huỳnh tạo thuỷ ngân sunfua, một chất rắn ít bay hơi, và nhiều người được dạy rắc bột lưu huỳnh lên chỗ thuỷ ngân đổ. Về hoá học, phản ứng này có thật. Nhưng trong thực tế nhà ở, việc quan trọng nhất vẫn là gom thuỷ ngân ra ngoài; bột lưu huỳnh không thay được bước đó và nếu rắc quá nhiều còn làm khó thấy các hạt sót. Không có lưu huỳnh trong nhà thì không cần đi mua.

Thuỷ ngân rơi vào thảm, khe sàn, chăn đệm thì xử lý sao?

Nếu lượng thuỷ ngân nhiều hơn một nhiệt kế, hoặc đổ trên vật liệu không thể làm sạch như thảm trải sàn toàn phòng, hãy liên hệ chính quyền phường, xã hoặc đơn vị môi trường tại địa phương để được hướng dẫn.

Bóng đèn compact và đèn huỳnh quang vỡ có giống không?

Bóng đèn compact và bóng đèn tuýp huỳnh quang chứa một lượng thuỷ ngân nhỏ hơn nhiều so với nhiệt kế, thường chỉ vài miligam, phần lớn ở dạng hơi và bám trong lớp bột huỳnh quang. Khi vỡ, cách xử lý tương tự: cho người ra khỏi phòng, mở cửa sổ, tắt quạt và điều hoà khoảng 10–15 phút, gom mảnh vỡ và bột trắng bằng bìa cứng, băng dính, cho vào lọ hoặc túi kín. Không hút bụi. Bóng đèn huỳnh quang còn nguyên nhưng hỏng cũng không nên bỏ chung rác sinh hoạt.

Gom xong thì bỏ thuỷ ngân ở đâu?

Thuỷ ngân, nhiệt kế vỡ, bóng đèn huỳnh quang là chất thải nguy hại. Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu chất thải rắn sinh hoạt được phân loại, trong đó chất thải nguy hại từ hộ gia đình phải tách riêng. Cách làm thực tế:

• Giữ lọ kín ở chỗ an toàn, ghi nhãn rõ.
• Hỏi tổ dân phố, uỷ ban phường, xã hoặc đơn vị thu gom rác về điểm thu nhận chất thải nguy hại hộ gia đình.
• Theo dõi các đợt thu gom pin, bóng đèn, nhiệt kế cũ do địa phương hoặc các tổ chức môi trường tổ chức.

Không bỏ chung thùng rác thường, không chôn, không đốt.

Góc nhìn hôm nay: vì sao nhiệt kế thuỷ ngân đang dần biến mất?

Công ước Minamata về thuỷ ngân, ký năm 2013 và mang tên thành phố Nhật Bản nơi từng xảy ra thảm hoạ nhiễm độc thuỷ ngân từ nước thải công nghiệp, đặt lộ trình loại bỏ nhiều sản phẩm chứa thuỷ ngân, trong đó có nhiệt kế và huyết áp kế. Việt Nam là thành viên của công ước này. Nhiệt kế điện tử và nhiệt kế hồng ngoại đã thay thế dần trong gia đình và bệnh viện.

Nếu trong nhà còn nhiệt kế thuỷ ngân, cách an toàn nhất là cất nó trong hộp cứng và chuyển sang dùng nhiệt kế điện tử, rồi đem chiếc cũ nộp ở điểm thu gom chất thải nguy hại thay vì chờ nó vỡ.