1G, 2G, 3G, 4G, 5G và 6G là ký hiệu tư thế hàn rãnh trong các tiêu chuẩn chứng nhận thợ hàn: 1G là hàn bằng, 2G hàn ngang, 3G hàn đứng, 4G hàn trần trên tấm; 5G là ống nằm ngang cố định, 6G là ống nghiêng khoảng 45 độ cố định. Thợ hàn có chứng chỉ ở một tư thế nghĩa là đã thi đạt bài hàn mẫu ở tư thế đó, và mẫu được kiểm tra theo tiêu chuẩn. 6G được coi là khó nhất vì một vòng hàn đi qua gần như mọi tư thế, và đạt 6G thường được công nhận cho cả các tư thế dễ hơn.
Chữ số và chữ G trong 1G–6G nghĩa là gì?
Hệ ký hiệu này phổ biến nhất trong tiêu chuẩn của Hội Hàn Hoa Kỳ (AWS D1.1 cho kết cấu thép) và bộ quy phạm nồi hơi bình áp lực của ASME (phần IX về chứng nhận quy trình và thợ hàn). Chữ G là "groove", tức mối hàn rãnh (hàn giáp mối, có vát mép, hàn thấu hết chiều dày). Chữ F là "fillet", tức mối hàn góc (như hàn chữ T, hàn chồng). Con số chỉ tư thế.
| Ký hiệu | Vật hàn | Tư thế | Mô tả ngắn |
|---|---|---|---|
| 1G | Tấm (hoặc ống xoay được) | Hàn bằng | Mối hàn nằm ngang dưới mỏ hàn, kim loại lỏng nằm yên trong rãnh |
| 2G | Tấm dựng đứng, đường hàn ngang | Hàn ngang | Đường hàn chạy ngang trên vách đứng; ống đứng, mối hàn vòng nằm ngang cũng là 2G |
| 3G | Tấm dựng đứng, đường hàn dọc | Hàn đứng | Hàn từ dưới lên (phổ biến) hoặc từ trên xuống |
| 4G | Tấm nằm trên đầu | Hàn trần | Thợ hàn ngửa mặt lên, kim loại lỏng có xu hướng rơi xuống |
| 5G | Ống nằm ngang cố định | Hàn ống quanh vòng | Một vòng hàn đi qua bằng – đứng – trần; ống không được xoay |
| 6G | Ống nghiêng khoảng 45° cố định | Hàn ống nghiêng | Vòng hàn liên tục thay đổi giữa mọi tư thế, khó nhất |
Với mối hàn góc, ký hiệu tương ứng là 1F (bằng), 2F (ngang), 3F (đứng), 4F (trần), và 5F cho ống. Ngoài ra còn có 6GR: ống nghiêng 45° có thêm vòng chắn hạn chế không gian xung quanh, mô phỏng mối nối chật hẹp trong kết cấu giàn khoan.
Tiêu chuẩn quốc tế ISO 9606-1 (chứng nhận thợ hàn thép) dùng ký hiệu khác: PA (bằng), PB (góc ngang), PC (ngang), PF (đứng lên), PG (đứng xuống), PE (trần), và H-L045 cho ống nghiêng 45° hàn từ dưới lên. Ý nghĩa tương đương, chỉ khác cách gọi. Nhiều thợ Việt Nam làm cho dự án nước ngoài phải quen cả hai hệ.
Vì sao 6G khó nhất?
Ở tư thế bằng (1G), trọng lực giúp thợ: kim loại lỏng nằm yên trong rãnh, xỉ nổi lên trên. Mỗi tư thế còn lại, trọng lực trở thành đối thủ:
- Hàn ngang (2G): kim loại lỏng có xu hướng chảy xệ xuống mép dưới, mép trên dễ bị cháy cạnh.
- Hàn đứng (3G): vũng hàn có thể chảy tràn xuống; thợ phải giữ nhiệt vừa đủ, dắt que theo kiểu đan rẻ quạt để từng lớp đông kịp.
- Hàn trần (4G): kim loại lỏng như muốn rơi xuống, xỉ và tia lửa có thể rơi vào người; thợ phải dựa vào sức căng bề mặt và lực của hồ quang để "giữ" vũng hàn ở trên.
Ở 5G, ống nằm ngang không được xoay, nên một vòng hàn bắt đầu ở đáy ống (tư thế trần), đi lên hai bên hông (tư thế đứng), lên đỉnh (tư thế bằng). Thợ phải thay đổi góc que, tốc độ, đôi khi cả dòng điện liên tục trong một đường hàn, và thường phải di chuyển cơ thể quanh ống.
Ở 6G, ống nghiêng 45° khiến mỗi điểm trên vòng hàn là một tư thế "lai" giữa ngang, đứng và trần. Không có đoạn nào thoải mái. Thêm vào đó, bài thi ống thường yêu cầu hàn thấu hoàn toàn từ một phía: lớp lót phải ngấu đều ra mặt trong ống mà thợ không nhìn thấy được. Vì gom đủ mọi khó khăn, chứng chỉ 6G thường được công nhận cho các tư thế đơn giản hơn trên ống và tấm, trong phạm vi đường kính và chiều dày quy định.
Bài thi chứng chỉ thợ hàn diễn ra như thế nào?
Quy trình chung theo các tiêu chuẩn phổ biến gồm các bước:
- Chọn phạm vi: phương pháp hàn (que, TIG, MIG…), nhóm vật liệu, chiều dày, đường kính ống, tư thế, loại que hay dây.
- Hàn mẫu thử theo một quy trình hàn đã được duyệt, dưới sự giám sát của giám định viên. Thợ thường phải tự làm sạch, gõ xỉ, mài giữa các lớp đúng cách được phép.
- Kiểm tra bằng mắt: hình dạng mối hàn, cháy cạnh, chảy xệ, độ lồi mặt trong.
- Kiểm tra không phá huỷ và/hoặc phá huỷ: chụp ảnh bức xạ hoặc siêu âm; cắt mẫu uốn cong 180° quanh trục để xem mối hàn có nứt hở không; với một số trường hợp còn bẻ gãy để soi mặt gãy, hoặc cắt ngang tẩm axit xem độ ngấu.
- Cấp chứng chỉ ghi rõ phạm vi được công nhận.
Chứng chỉ không có giá trị vĩnh viễn. Theo ISO 9606-1, người sử dụng lao động phải xác nhận định kỳ (thường sáu tháng một lần) rằng thợ vẫn hàn trong phạm vi đó; chứng chỉ cần được gia hạn hoặc thi lại theo chu kỳ quy định. Theo ASME IX, nếu thợ không dùng phương pháp đó quá sáu tháng thì chứng chỉ hết hiệu lực. Lý do đơn giản: kỹ năng hàn khó là kỹ năng tay, bỏ lâu sẽ mất.
Chứng chỉ thợ hàn có ý nghĩa gì với người làm nghề?
Trong công trình chịu áp lực, kết cấu thép lớn, đóng tàu, dầu khí, không có chứng chỉ đúng phạm vi thì không được hàn các mối hàn chịu lực, dù tay nghề có giỏi. Đây là yêu cầu của chủ đầu tư, của tổ chức đăng kiểm và của bộ quy phạm, không phải thủ tục cho có. Chứng chỉ là bằng chứng có giấy tờ rằng thợ đã từng hàn đạt chuẩn trong điều kiện giống công việc thật.
Đối với người thợ, mỗi bậc chứng chỉ mở ra một nhóm việc mới. Thợ có chứng chỉ tấm 3G, 4G có thể làm kết cấu nhà xưởng, cầu; thợ có chứng chỉ ống 6G làm được đường ống áp lực, nhà máy điện, lọc hoá dầu. Thợ TIG 6G trên ống inox hoặc thép hợp kim là nhóm thợ được săn đón ở nhiều dự án trong và ngoài nước. Không ít lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng nghề hàn cần chứng chỉ theo tiêu chuẩn quốc tế.
Học và thi chứng chỉ hàn ở đâu?
Lộ trình phổ biến có hai bước. Bước thứ nhất là học nghề: nghề hàn được đào tạo ở nhiều trường cao đẳng, trung cấp kỹ thuật trên cả nước, từ khoá sơ cấp vài tháng tới hệ cao đẳng. Học viên đi từ an toàn lao động, đọc bản vẽ ký hiệu hàn, vật liệu, rồi thực hành trong buồng hàn từ tư thế bằng lên dần tư thế khó. Nhiều trường đầu tư xưởng thực hành và có hợp tác với doanh nghiệp để học viên thực tập.
Bước thứ hai là thi chứng chỉ: bài thi được tổ chức bởi các tổ chức giám định, chứng nhận hoặc đăng kiểm được công nhận, theo tiêu chuẩn mà công việc yêu cầu (AWS, ASME, ISO, hoặc quy phạm đăng kiểm tàu biển). Một số trường nghề và trung tâm đào tạo liên kết với các tổ chức này để học viên thi ngay khi kết thúc khoá. Trước khi đăng ký, người học nên hỏi rõ chứng chỉ theo tiêu chuẩn nào, phạm vi gì, có được công nhận ở nơi mình định làm việc không.
Song song, Việt Nam còn có hệ thống đánh giá, cấp chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia cho nghề hàn với nhiều bậc trình độ. Các kỳ thi tay nghề như kỳ thi kỹ năng nghề ASEAN và WorldSkills đều có nội dung hàn, nơi thí sinh phải hàn cả tấm lẫn ống ở nhiều tư thế, kèm bình áp lực nhỏ được thử kín.
Cần lưu ý gì trước khi chọn nghề hàn?
Nghề hàn đòi hỏi sức khoẻ tốt, thị lực ổn, chịu được nóng, tư thế khó và tiếng ồn. Người thợ cần được trang bị đầy đủ: mặt nạ hàn đạt chuẩn, áo da hoặc áo chống cháy, găng da, giày bảo hộ, khẩu trang lọc khói, và làm ở nơi có thông gió hoặc hút khói tại nguồn. Khám sức khoẻ định kỳ, đặc biệt mắt và phổi, là điều nên làm. Tư thế hàn trần và hàn ống trong không gian hẹp cần thêm kỹ năng làm việc trong không gian kín, có người giám sát bên ngoài.
Với người trẻ, nghề hàn có lộ trình rõ ràng: thợ hàn, thợ hàn có chứng chỉ ống, rồi có thể học tiếp để thành giám sát hàn, kiểm tra viên hàn hay kỹ sư hàn.
Câu hỏi thường gặp
Hàn 6G là gì?
6G là tư thế hàn ống nghiêng khoảng 45 độ, cố định không xoay. Một vòng hàn đi qua gần như mọi tư thế nên đây là bài thi khó nhất, và chứng chỉ 6G thường được công nhận cho các tư thế đơn giản hơn trong phạm vi quy định.
1G, 2G, 3G, 4G khác nhau thế nào?
Đó là bốn tư thế hàn rãnh trên tấm: 1G hàn bằng, 2G hàn ngang trên vách đứng, 3G hàn đứng theo đường dọc, 4G hàn trần phía trên đầu. Độ khó tăng dần vì trọng lực kéo kim loại lỏng ra khỏi rãnh.
Chữ G và F trong chứng chỉ hàn nghĩa là gì?
G (groove) là mối hàn rãnh giáp mối, thường hàn thấu hết chiều dày. F (fillet) là mối hàn góc như mối chữ T hay hàn chồng. Mỗi loại có bộ tư thế riêng, ví dụ 3G và 3F.
Chứng chỉ thợ hàn có thời hạn không?
Có. Theo ISO 9606-1, chứng chỉ phải được xác nhận định kỳ và gia hạn hoặc thi lại theo chu kỳ; theo ASME IX, thợ không dùng phương pháp đó quá sáu tháng thì chứng chỉ hết hiệu lực.
Muốn thi chứng chỉ hàn 6G cần chuẩn bị gì?
Cần học nghề bài bản ở trường hoặc trung tâm đào tạo, luyện từ tư thế bằng lên tới hàn ống 5G, 6G, rồi đăng ký thi với tổ chức giám định được công nhận theo tiêu chuẩn mà công việc yêu cầu như AWS, ASME hoặc ISO.
