Chì: nặng, mềm, độc — vì sao bị loại khỏi xăng, sơn và ống nước

Chì bị loại khỏi xăng, sơn và ống nước vì nó là chất độc tích luỹ: vào cơ thể qua đường ăn uống hoặc hít bụi, khói, chì ở lại lâu trong máu và xương, gây hại thần kinh, nhất là ở trẻ nhỏ. Tổ chức Y tế Thế giới khẳng định chưa có mức phơi nhiễm chì nào được biết là an toàn. Dù vậy chì vẫn còn công dụng chính đáng ở những nơi được kiểm soát chặt, như ắc quy xe và tấm che tia X, vì nó nặng, mềm, chảy ở khoảng 327 °C và chặn bức xạ rất tốt.

Chì có những tính chất gì khiến con người dùng nó suốt hàng nghìn năm?

Chì là kim loại xám xanh, mềm đến mức lấy móng tay cũng vạch được, khối lượng riêng khoảng 11,3 g/cm³, nặng hơn sắt gần một nửa. Chì không gỉ theo kiểu sắt: bề mặt nhanh chóng phủ một lớp muối chì mỏng che chở phần bên trong. Chì nóng chảy ở khoảng 327 °C, quặng chì (galen, PbS) lại dễ luyện, nên chì là một trong những kim loại được con người dùng sớm nhất.

Người La Mã cổ dùng chì rất nhiều làm ống dẫn nước. Chữ Latinh plumbum nghĩa là chì, cũng là gốc của ký hiệu hoá học Pb và của từ chỉ nghề ống nước trong tiếng Anh. Chì còn được pha vào thuỷ tinh pha lê cho sáng và nặng tay, vào men gốm cho bóng, vào sơn cho bền màu, và từ thế kỷ 20 vào cả xăng.

Chì gây hại cho cơ thể như thế nào?

Cơ thể không cần chì cho bất cứ việc gì. Khi vào máu, chì "giả làm" canxi và một số kim loại cần thiết khác, chen vào các enzym và tế bào thần kinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới:

• Trẻ nhỏ hấp thu lượng chì ăn vào nhiều gấp khoảng 4–5 lần người lớn, và não đang phát triển rất nhạy cảm.
• Phơi nhiễm chì ở trẻ liên quan tới giảm chỉ số thông minh, giảm khả năng tập trung, rối loạn hành vi; những tổn hại này phần lớn không hồi phục.
• Ở người lớn, chì liên quan tới tăng huyết áp, tổn thương thận; phụ nữ mang thai có thể truyền chì từ xương mẹ sang thai nhi.
• Chì tích trong xương nhiều năm và có thể được giải phóng trở lại vào máu.

Nguy hiểm ở chỗ nhiễm chì mức thấp thường không có triệu chứng rõ. Cách duy nhất để biết là xét nghiệm chì máu theo chỉ định của bác sĩ. Gia đình sống gần nơi tái chế ắc quy thủ công, nấu chì, hoặc có người làm nghề liên quan chì nên hỏi cơ sở y tế về việc kiểm tra cho trẻ.

Vì sao xăng từng có chì, và bỏ chì từ khi nào?

Đầu thập niên 1920, các kỹ sư Mỹ tìm ra rằng pha một lượng nhỏ hợp chất chì tetraetyl vào xăng giúp động cơ chạy êm, tránh hiện tượng kích nổ. Xăng pha chì nhanh chóng phủ khắp thế giới. Cái giá là hàng chục năm khói xe thải chì ra không khí, bám vào bụi đường, đất trồng, rồi vào người.

Từ thập niên 1970, nhiều nước bắt đầu loại bỏ dần. Một lý do kỹ thuật thúc đẩy: bộ xúc tác khí thải trên ô tô bị chì "đầu độc", nên xe lắp bộ xúc tác bắt buộc dùng xăng không chì. Việt Nam chuyển hẳn sang xăng không chì từ ngày 1/11/2001. Năm 2021, Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc tuyên bố xăng pha chì đã chấm dứt sử dụng cho xe đường bộ trên toàn thế giới. Các nghiên cứu ở nhiều nước ghi nhận lượng chì trung bình trong máu trẻ em giảm rõ rệt sau khi bỏ xăng pha chì.

Sơn chì và ống nước chì còn nguy hiểm không?

Bột màu chứa chì (trắng chì, vàng crom chì, đỏ chì) từng được ưa chuộng vì bền màu, che phủ tốt, khô nhanh. Vấn đề là sơn cũ bong tróc thành vảy và bụi; trẻ nhỏ hay cho tay, đồ vật vào miệng nên nuốt phải. Sơn chì cũng nguy hiểm khi cạo, chà nhám, đốt khò để sơn lại, vì tạo bụi và khói chì.

Tổ chức Y tế Thế giới và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc khuyến nghị các nước đặt giới hạn tổng chì trong sơn ở mức 90 phần triệu. Nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đã có quy chuẩn kỹ thuật giới hạn hàm lượng chì trong sơn. Khi mua sơn cho nhà có trẻ nhỏ, đồ gỗ, đồ dùng của trẻ, nên chọn loại ghi rõ không chì hoặc đạt quy chuẩn.

Ống nước bằng chì phổ biến ở các thành phố cổ châu Âu, Bắc Mỹ. Nước mềm, hơi axit có thể hoà tan chì từ ống và mối hàn chì. Những năm gần đây, một số thành phố vẫn phải thay ống chì sau các đợt phát hiện chì trong nước máy. Ở nhà dân Việt Nam, ống chì gần như không gặp; nguồn đáng lưu ý hơn là vòi, van đồng thau kém chất lượng có pha chì và mối hàn chì trong bình đun cũ.

Chì vẫn được dùng vào đâu hôm nay?

Theo số liệu ngành, phần lớn chì dùng trên thế giới hiện nay đi vào ắc quy axit – chì. Ắc quy là sản phẩm được tái chế với tỷ lệ cao nhất trong đời sống, nhưng chỉ an toàn khi làm trong nhà máy có hệ thống xử lý khói, bụi, axit. Ở làng nghề nấu chì thủ công, như từng xảy ra ở Chỉ Đạo (Hưng Yên), nhiều trẻ em đã bị nhiễm chì; chi tiết có trong danh mục Tái chế kim loại.

Chì "nặng" là nặng thế nào, và vì sao nó chặn được tia X?

Nguyên tử chì có 82 proton, thuộc nhóm nguyên tử nặng nhất bền vững. Nhiều electron bao quanh hạt nhân lớn giúp chì tương tác mạnh với tia X và tia gamma, hấp thụ chúng trên quãng đường ngắn. Áo chì của kỹ thuật viên X quang thường có độ che chắn tương đương khoảng 0,25–0,5 mm chì, đủ giảm phần lớn tia tán xạ trong phòng chụp. Tường phòng chụp X quang được lót chì hoặc vật liệu tương đương theo tính toán an toàn bức xạ.

Dù nặng, chì không phải kim loại nặng nhất. Vàng (khoảng 19,3 g/cm³), bạch kim và vonfram còn nặng hơn nhiều. Chì được chọn vì vừa nặng vừa rẻ, mềm, dễ tạo hình.

Góc nhìn hôm nay: giảm tiếp xúc với chì trong gia đình

Những thói quen đơn giản có ích hơn bất kỳ sản phẩm "thải độc" nào:

• Không tự nấu chảy chì ở nhà dưới bất kỳ hình thức nào (đúc chì câu, đúc quả dọi, nung ắc quy cũ). Khói và bụi chì bám vào quần áo, sàn nhà, đồ ăn của cả nhà.
• Rửa tay cho trẻ trước khi ăn, lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô, nhất là nhà gần đường lớn hoặc cơ sở tái chế.
• Người làm nghề có chì (sửa ắc quy, hàn điện tử, sơn sửa nhà cũ) thay quần áo, giày trước khi về nhà, giặt riêng.
• Cẩn trọng với đồ gốm men bóng, nhất là hàng thủ công không rõ nguồn, khi đựng đồ chua nóng lâu ngày.
• Ắc quy cũ giao lại nơi bán hoặc điểm thu hồi, không đập vỡ, không đổ axit.

Nếu lo ngại nhiễm chì, đừng tự dùng thuốc hay bài thuốc "giải độc" truyền miệng; hãy đến cơ sở y tế để được khám và xét nghiệm.