Ắc quy chì – axit (loại dùng cho ô tô, xe máy, xe điện chạy ắc quy chì, bộ lưu điện) chứa phần lớn khối lượng là chì và hợp chất chì, cùng dung dịch axit sunfuric. Tái chế ở nhà máy đạt chuẩn thu hồi gần hết chì một cách an toàn; còn đập ắc quy, đổ axit ra đất rồi nấu chì trong lò thủ công thì bụi và hơi chì lan khắp xóm, ngấm vào đất, nước, nhà cửa, và người chịu hại nặng nhất là trẻ em. Ắc quy cũ nên giao lại cho đại lý bán ắc quy, garage, hoặc điểm thu hồi của nhà sản xuất để chuyển về cơ sở tái chế được cấp phép.
Bên trong một ắc quy chì có gì?
Ắc quy chì – axit được phát minh từ giữa thế kỷ 19 và đến nay vẫn là loại pin sạc phổ biến nhất trên ô tô để khởi động máy. Mỗi ắc quy gồm nhiều ngăn, trong mỗi ngăn có:
- Bản cực âm: lưới hợp kim chì phủ bột chì xốp.
- Bản cực dương: lưới hợp kim chì phủ chì điôxít.
- Tấm cách: thường bằng nhựa xốp hoặc sợi thuỷ tinh, ngăn hai bản cực chạm nhau.
- Dung dịch điện phân: axit sunfuric loãng, ăn mòn da và mắt.
- Vỏ: nhựa polypropylen, có thể tái chế thành hạt nhựa.
Khi ắc quy phóng điện, cả hai bản cực chuyển dần thành chì sunfat; khi sạc, phản ứng đảo ngược. Ắc quy "chết" thường do chì sunfat kết tinh cứng không chuyển ngược được nữa, hoặc lưới cực bị ăn mòn, nhưng toàn bộ chì vẫn còn trong đó, đó là lý do ắc quy cũ luôn có người thu mua.
Nhà máy tái chế ắc quy chì làm thế nào?
Ắc quy chì – axit là một trong những sản phẩm tiêu dùng có tỷ lệ tái chế cao nhất ở các nước có hệ thống thu hồi tốt. Ở nhà máy đạt chuẩn, quy trình được khép kín:
- Xả và thu axit: axit được thu vào bể kín, trung hoà hoặc tái xử lý thành sản phẩm hoá chất.
- Nghiền trong hệ kín: máy nghiền đập vỡ ắc quy, sau đó phân tách bằng bể nước theo khối lượng riêng: nhựa nổi lên, kim loại và bột chì chìm xuống.
- Khử lưu huỳnh: bột chì sunfat được xử lý hoá học để giảm lưu huỳnh, giảm khí SO₂ khi nấu.
- Nấu luyện: lưới chì và bột chì vào lò quay hoặc lò nấu chuyên dụng ở nhiệt độ cao, có hệ thống hút và lọc bụi nhiều cấp.
- Tinh luyện: chì lỏng được tinh luyện, điều chỉnh thành phần, đúc thành thỏi để quay lại nhà máy ắc quy.
- Nhựa vỏ: rửa sạch, tạo hạt, làm lại vỏ ắc quy hoặc sản phẩm nhựa khác.
Điểm mấu chốt nằm ở chữ "kín": nhà xưởng áp suất âm, bụi được hút và lọc, công nhân mặc đồ bảo hộ, tắm và thay đồ trước khi về, được xét nghiệm chì máu định kỳ.
Vì sao tái chế ắc quy thủ công lại đầu độc cả xóm?
Chì nóng chảy ở khoảng 327 °C, thấp hơn nhiều so với nhiều kim loại khác, nên chỉ cần một lò than, lò củi đơn giản là nấu được. Chính điều đó khiến nấu chì thủ công lan rộng ở nhiều nước đang phát triển. Nguy hiểm đến từ nhiều hướng cùng lúc:
- Đập ắc quy ngoài trời: axit chảy xuống đất, mảnh bột chì văng ra sân, ngõ.
- Nấu không có lọc khói: ở nhiệt độ lò, chì và ôxít chì bay hơi, tạo bụi mịn bám lên mái nhà, cây cối, đồ phơi, rồi rơi xuống đất.
- Xỉ chì đổ bừa: xỉ chứa chì được dùng san nền, lấp ao, hoặc để ngay trong vườn.
- Bụi theo người về nhà: quần áo, giày dép, tóc của người làm mang bụi chì vào nhà, vào giường ngủ.
Bụi chì không bay đi, nó tích tụ. Đất ở sân, ngõ, vườn có thể nhiễm chì nhiều năm sau khi lò đã tắt.
Nhiễm độc chì ở trẻ em nguy hiểm thế nào?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), không có mức chì trong máu nào được coi là an toàn. Trẻ nhỏ đặc biệt dễ bị hại vì nhiều lý do:
- Trẻ hay bò, lê la dưới đất, cho tay và đồ vật vào miệng, nên nuốt bụi đất nhiều hơn người lớn.
- Cơ thể trẻ hấp thu chì qua đường tiêu hoá nhiều hơn người lớn.
- Não và hệ thần kinh của trẻ đang phát triển, chì gây tổn thương khó hồi phục.
WHO nêu các ảnh hưởng của chì ở trẻ gồm giảm khả năng học tập, giảm chỉ số trí tuệ, rối loạn hành vi, thiếu máu; ở mức cao có thể gây co giật, hôn mê. Đáng sợ là nhiễm chì mức thấp thường không có triệu chứng rõ, cha mẹ không nhận ra cho tới khi xét nghiệm máu.
Làng Chỉ Đạo (Hưng Yên) là ví dụ được nhắc nhiều ở Việt Nam: nghề nấu chì từ ắc quy cũ từng phát triển ở đây, và nhiều đợt khảo sát của cơ quan y tế, môi trường cùng các tổ chức quốc tế đã ghi nhận trẻ em có nồng độ chì trong máu cao, đất nhiễm chì ở nhiều điểm. Các chương trình xử lý sau đó gồm ngừng nấu chì trong khu dân cư, cải tạo đất bề mặt, tầm soát và theo dõi sức khoẻ trẻ em.
Ắc quy cũ nên giao về đâu?
Ở Việt Nam, ắc quy là sản phẩm thuộc diện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn: nhà sản xuất, nhập khẩu phải tổ chức thu hồi, tái chế hoặc đóng góp cho việc này. Với người dùng, cách đơn giản và an toàn nhất:
| Nên làm | Không nên làm |
|---|---|
| Đổi ắc quy cũ ngay tại đại lý, garage khi thay ắc quy mới | Tự tháo vỏ, đổ axit ra cống, ra vườn |
| Mang tới điểm thu hồi của nhà sản xuất, hệ thống bán lẻ có nhận | Để ắc quy hỏng trong nhà, gần chỗ trẻ con hay lui tới |
| Giữ ắc quy thẳng đứng, nguyên vẹn khi vận chuyển | Bán cho người thu gom mà biết rõ sẽ đập, nấu thủ công |
| Đeo găng nếu vỏ nứt, rỉ axit; rửa tay sau khi cầm | Đốt, nung, cưa cắt ắc quy dưới bất kỳ hình thức nào |
Nếu da hoặc mắt dính axit ắc quy, xả nước sạch liên tục nhiều phút và đi khám; với mắt, xả ngay rồi tới cơ sở y tế. Nếu nhà ở gần nơi từng nấu chì và lo lắng cho trẻ, hãy hỏi bác sĩ về xét nghiệm chì máu; đừng tự dùng thuốc.
Góc nhìn hôm nay: ắc quy chì còn tương lai không?
Pin liti-ion đang thay ắc quy chì ở xe máy điện, bộ lưu trữ năng lượng, nhưng ắc quy chì vẫn được dùng rộng rãi để khởi động ô tô, trong bộ lưu điện, trạm viễn thông, vì rẻ, chịu dòng lớn và tái chế được gần trọn. Một chiếc ắc quy chì tái chế trong hệ thống khép kín gần như không sinh ra rác chì mới. Vấn đề chỉ là ắc quy cũ có đến đúng nơi hay không.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu của WHO về nhiễm độc chì và tuần lễ quốc tế phòng chống nhiễm độc chì, các báo cáo về làng Chỉ Đạo trên tạp chí y tế công cộng, và bài về chì trong danh mục "Kim loại quanh ta" của wiki này. Bài này không mô tả cách tự nấu chì, vì không có cách nào làm điều đó an toàn ngoài nhà máy chuyên dụng.
Câu hỏi thường gặp
Ắc quy chì có tái chế được không?
Có. Ắc quy chì – axit là một trong những sản phẩm có tỷ lệ tái chế cao nhất ở nơi có hệ thống thu hồi tốt. Chì, nhựa vỏ và axit đều được xử lý, chì tái chế quay lại làm ắc quy mới.
Vì sao nấu chì thủ công lại nguy hiểm?
Nấu chì không có lọc khói tạo bụi và hơi chì bám lên nhà cửa, đất, nước; axit đổ ra đất; xỉ chì bị đổ bừa. Chì tích tụ lâu dài và gây hại nhất cho trẻ nhỏ, kể cả khi không có triệu chứng rõ.
Nhiễm độc chì ở trẻ em có biểu hiện gì?
Ở mức thấp thường không có triệu chứng rõ, nhưng ảnh hưởng tới học tập, trí tuệ và hành vi. Ở mức cao có thể gây đau bụng, thiếu máu, co giật. Cách duy nhất để biết là xét nghiệm chì trong máu theo chỉ định của bác sĩ.
Ắc quy cũ bỏ ở đâu?
Nên đổi lại tại đại lý, garage khi thay ắc quy mới, hoặc mang tới điểm thu hồi của nhà sản xuất. Không tự tháo, không đổ axit, không bỏ vào rác sinh hoạt.
Chì nóng chảy ở bao nhiêu độ?
Chì nóng chảy ở khoảng 327 °C. Nhiệt độ thấp này khiến chì dễ bị nấu thủ công, và cũng là lý do bụi, hơi chì phát tán nhiều khi nấu không có kiểm soát.
