Không được dập lửa magie, bột nhôm hay phoi titan đang cháy bằng nước vì ở nhiệt độ đám cháy, các kim loại này tách ôxy khỏi nước, giải phóng khí hiđrô dễ nổ và làm lửa bùng mạnh hơn. Đám cháy kim loại được xếp riêng thành đám cháy loại D, chỉ dập bằng cát thật khô, bột chữa cháy chuyên dụng cho kim loại hoặc vật liệu phủ kín cách ly ôxy. Gặp đám cháy kim loại ngoài tầm kiểm soát, việc cần làm là rời xa và báo ngay 114.
Kim loại cũng cháy được sao?
Nghe lạ nhưng đúng. Một thanh thép đặc không bắt lửa trong điều kiện thường, nhưng nhiều kim loại cháy được, nhất là khi ở dạng bột, phoi, dải mỏng. Lý do là diện tích bề mặt: cùng một khối lượng, bột có diện tích tiếp xúc với ôxy lớn gấp hàng nghìn lần khối đặc, nên phản ứng ôxy hoá có thể tự duy trì và tăng tốc.
Những kim loại hay gặp trong đám cháy loại D gồm:
- Magie: cháy với ngọn lửa trắng chói, nhiệt độ ngọn lửa được nêu khoảng 3.000 °C. Phoi magie từ xưởng gia công vỏ máy, mâm xe hợp kim magie là nguồn cháy quen thuộc.
- Nhôm dạng bột, bụi mài: khối nhôm đặc khó cháy nhờ lớp ôxít bảo vệ, nhưng bụi nhôm lơ lửng có thể gây nổ bụi.
- Titan và zirconi dạng phoi, bột: cháy rất nóng, khó dập.
- Kim loại kiềm như natri, kali, liti kim loại: phản ứng mãnh liệt với nước ngay cả khi chưa cháy.
- Bột sắt mịn, bột kẽm: trong một số điều kiện cũng cháy hoặc nổ bụi.
Đám cháy loại D là gì?
Để chọn đúng chất chữa cháy, người ta phân loại đám cháy theo chất đang cháy. Hệ phân loại theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 3941, được Việt Nam chấp nhận thành tiêu chuẩn quốc gia, như sau:
| Loại | Chất cháy | Ví dụ |
|---|---|---|
| A | Chất rắn thông thường, thường cháy thành than hồng | Gỗ, giấy, vải, nhựa |
| B | Chất lỏng và chất rắn hoá lỏng | Xăng, dầu, sơn, cồn |
| C | Chất khí | Khí gas, khí hiđrô |
| D | Kim loại | Magie, bột nhôm, titan, natri, liti kim loại |
| F | Dầu mỡ nấu ăn | Chảo dầu, nồi chiên công nghiệp |
Một số nước như Hoa Kỳ dùng hệ phân loại khác, trong đó chữ C chỉ đám cháy thiết bị điện và chữ K chỉ dầu mỡ nhà bếp, nhưng chữ D thì ở đâu cũng là kim loại. Trên bình chữa cháy luôn có ký hiệu loại đám cháy mà bình đó dập được; bình không ghi chữ D thì không dùng cho kim loại.
Vì sao nước làm đám cháy magie mạnh hơn?
Ở nhiệt độ thường, magie phản ứng với nước rất chậm. Nhưng magie đang cháy nóng hàng nghìn độ, và ở nhiệt độ đó nó lấy ôxy từ phân tử nước:
Mg + H₂O → MgO + H₂
Phản ứng này toả thêm nhiệt và sinh ra khí hiđrô, mà hiđrô thì cháy và có thể nổ khi trộn với không khí. Tức là nước vừa không làm nguội được, vừa nuôi thêm lửa. Thêm vào đó, nước gặp khối kim loại siêu nóng hoá hơi tức thì, bắn tung kim loại đang cháy ra xung quanh. Nhôm, titan và nhiều kim loại khác hành xử tương tự ở nhiệt độ đám cháy.
Bình CO₂ và bình bột thường cũng không dùng được
Nhiều người nghĩ cứ bình chữa cháy là dùng được. Với magie đang cháy, bình khí CO₂ cũng thất bại: magie đủ mạnh để tách ôxy từ cacbon điôxít, tiếp tục cháy và để lại muội than. Bình bột thông dụng loại ABC hay BC thường không được thiết kế cho kim loại, có thể không phủ được lớp kín hoặc bị luồng phun thổi tung bột kim loại đang cháy. Cát ướt, cát có độ ẩm cũng nguy hiểm vì lại mang nước tới đám cháy.
Vậy dập đám cháy kim loại bằng gì?
Nguyên tắc chung là phủ kín để cắt ôxy và hút bớt nhiệt, không phun mạnh:
- Bột chữa cháy loại D: thường gốc natri clorua, gốc graphit hoặc các hỗn hợp chuyên dụng. Khi phun nhẹ lên, bột tạo một lớp vỏ cứng phủ kín kim loại. Bình loại D thường có vòi phun dạng loa để bột rơi nhẹ, không thổi bay.
- Cát thật khô, bột đá vôi khô trong thùng có nắp, xẻng xúc đặt cạnh khu gia công kim loại nguy hiểm. Phải giữ khô tuyệt đối.
- Một số kim loại cần chất riêng: liti kim loại thường dùng bột gốc đồng hoặc graphit; các xưởng làm việc với kim loại đặc biệt có hướng dẫn riêng theo vật liệu.
Dập đám cháy kim loại đòi hỏi huấn luyện. Người không được huấn luyện, gặp đám cháy kim loại, nên làm hai việc: rời xa, cảnh báo người xung quanh, và gọi 114. Đội phòng cháy chữa cháy chuyên nghiệp có phương tiện và chiến thuật cho đám cháy loại D.
Pin liti-ion cháy có phải đám cháy loại D không?
Đây là câu hỏi hay gây nhầm lẫn. Pin liti-ion trong điện thoại, xe đạp điện, xe máy điện chứa rất ít liti ở dạng kim loại; liti ở đây chủ yếu nằm trong hợp chất. Đám cháy pin liti-ion là hiện tượng thoát nhiệt dây chuyền: các tế bào pin tự nóng lên, xả khí dễ cháy và độc, dễ bùng lại sau khi đã tắt. Nhiều cơ quan phòng cháy chữa cháy dùng lượng nước lớn để làm mát khối pin trong các đám cháy này.
Vì vậy, pin liti-ion không nên đánh đồng với đám cháy kim loại liti nguyên chất. Với người dân, lời khuyên phổ biến của lực lượng phòng cháy là: sạc pin ở nơi thoáng, không sạc qua đêm ở lối thoát hiểm, ngừng dùng pin phồng, và khi pin bốc khói thì rời xa, gọi 114.
Xưởng gia công kim loại phòng cháy loại D thế nào?
Ở các xưởng gia công magie, titan, xưởng mài nhôm, xưởng in 3D kim loại, nguy cơ không nằm ở khối phôi lớn mà ở phoi và bụi. Các biện pháp thường thấy:
- Dọn phoi thường xuyên, không để phoi magie, titan tích tụ quanh máy.
- Chứa phoi trong thùng kim loại có nắp, khô, tách khỏi chất lỏng và vật liệu dễ cháy khác.
- Hút bụi bằng hệ thống chuyên dụng chống nổ, không dùng máy hút bụi thông thường cho bụi kim loại dễ cháy.
- Chọn dung dịch làm mát phù hợp khi gia công magie; một số loại gốc nước không phù hợp.
- Đặt bình loại D và thùng cát khô ngay tại khu nguy cơ, kèm biển chỉ dẫn "không dùng nước".
- Huấn luyện công nhân nhận biết đám cháy kim loại và cách phủ kín, cách sơ tán.
Góc nhìn hôm nay: mang về được điều gì?
Ba điều đáng nhớ. Một, kim loại cháy được, nhất là ở dạng bột và phoi. Hai, nước, bình CO₂ và bình bột thông dụng đều có thể làm đám cháy kim loại tệ hơn; chỉ bình ghi chữ D, cát thật khô và vật liệu phủ chuyên dụng mới phù hợp. Ba, người không được huấn luyện thì rời xa và gọi 114.
Một bài tập nhỏ: lần tới đi qua một tủ chữa cháy ở chung cư, nhà xưởng hay trường học, hãy đọc nhãn trên bình để xem bình đó dập được loại đám cháy nào. Đó là cách nhanh nhất để không bao giờ cầm nhầm bình. Người muốn học sâu hơn có thể tìm các lớp huấn luyện nghiệp vụ phòng cháy chữa cháy cơ sở do lực lượng phòng cháy địa phương tổ chức.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không dập lửa magie bằng nước?
Magie đang cháy nóng tới mức tách được ôxy từ nước, sinh ra khí hiđrô dễ cháy nổ và toả thêm nhiệt. Nước còn hoá hơi tức thì, bắn kim loại đang cháy ra xung quanh, nên đám cháy bùng mạnh hơn.
Đám cháy loại D là gì?
Đám cháy loại D là đám cháy kim loại như magie, bột nhôm, titan, natri, liti kim loại. Chúng cần chất chữa cháy riêng như bột chữa cháy loại D hoặc cát thật khô để phủ kín, không dùng nước.
Bình CO₂ có dập được đám cháy kim loại không?
Không với các kim loại hoạt động như magie. Magie có thể tách ôxy từ cacbon điôxít và tiếp tục cháy. Bình phù hợp phải ghi rõ ký hiệu loại D.
Dập cháy kim loại bằng cát được không?
Được nếu cát thật khô và phủ nhẹ, kín lên đám cháy nhỏ. Cát ẩm lại mang nước tới và có thể gây bắn, nổ. Các xưởng nguy cơ cao để cát khô trong thùng có nắp ngay cạnh khu làm việc.
Pin xe điện cháy có dùng nước được không?
Pin liti-ion chứa rất ít liti kim loại nên khác đám cháy kim loại loại D; lực lượng chữa cháy thường dùng nhiều nước để làm mát khối pin. Người dân gặp pin bốc khói nên rời xa và gọi 114, không tự xử lý.
