Nhìn hồ quang hàn bằng mắt thường, dù chỉ vài giây, có thể gây "đau mắt hàn": tia cực tím cực mạnh từ hồ quang làm bỏng lớp tế bào ngoài cùng của giác mạc, y học gọi là viêm giác mạc do tia cực tím. Triệu chứng thường xuất hiện muộn, khoảng 6–12 giờ sau, nên hay bùng lên vào ban đêm: mắt cộm như có cát, chảy nước mắt, sợ ánh sáng, đau nhức. Phần lớn trường hợp nhẹ lành sau một đến hai ngày, nhưng vẫn nên đi khám mắt, nhất là khi đau nhiều hoặc nhìn mờ.
Vì sao hồ quang hàn lại hại mắt đến vậy?
Hồ quang hàn là một cột khí bị ion hoá nóng hàng nghìn độ. Giống như mọi vật cực nóng, nó phát ra phổ ánh sáng rất rộng: tia cực tím, ánh sáng nhìn thấy cực chói, và tia hồng ngoại. Cường độ tia cực tím ở khoảng cách gần mạnh hơn nhiều lần so với nắng trưa mùa hè, nên thời gian cần để gây tổn thương tính bằng giây chứ không phải bằng giờ như cháy nắng.
Ba loại bức xạ gây ba kiểu tổn hại khác nhau:
| Bức xạ | Phần mắt bị ảnh hưởng | Tổn thương điển hình | Xuất hiện |
|---|---|---|---|
| Tia cực tím (UV) | Giác mạc, kết mạc | Viêm giác mạc, "đau mắt hàn"; da quanh mắt bị rám bỏng | Sau khoảng 6–12 giờ |
| Ánh sáng xanh cường độ cao | Võng mạc | Tổn thương võng mạc do ánh sáng nếu nhìn lâu, có thể để lại điểm mờ | Có thể không đau, phát hiện muộn |
| Tia hồng ngoại (IR) | Thuỷ tinh thể, giác mạc | Tiếp xúc nhiều năm làm tăng nguy cơ đục thuỷ tinh thể | Lâu dài |
Hàn TIG trên nhôm, inox và hàn MIG với khí argon thường phát tia cực tím mạnh hơn hàn que, vì không có lớp khói dày che bớt. Cắt plasma cũng phát tia cực tím như hàn.
Đau mắt hàn diễn ra thế nào?
Lớp ngoài cùng của giác mạc là biểu mô, gồm vài lớp tế bào mỏng. Tia cực tím làm các tế bào này tổn thương và bong ra từng mảng nhỏ li ti, giống như da bị cháy nắng rồi tróc. Giác mạc có mật độ đầu dây thần kinh cảm giác vào loại dày đặc nhất cơ thể, nên những vết trầy siêu nhỏ này đau dữ dội.
Điều khiến nhiều người bị bất ngờ là độ trễ. Lúc nhìn hồ quang, mắt chỉ thấy chói và loá. Phải sau khoảng 6 tới 12 giờ, khi các tế bào tổn thương bắt đầu bong, triệu chứng mới xuất hiện:
- Cảm giác cộm như có cát hoặc bụi trong mắt, chớp mắt là đau.
- Chảy nước mắt liên tục, mắt đỏ.
- Sợ ánh sáng, khó mở mắt.
- Co quắp mi, nhìn mờ tạm thời.
- Da mặt, cổ phần không được che có thể đỏ rát như cháy nắng.
Vì vậy câu chuyện quen thuộc là: ban ngày đứng gần chỗ hàn không đeo kính, nửa đêm đau mắt tỉnh giấc. Người bị không nhất thiết là thợ hàn. Rất nhiều ca là người đứng xem, người phụ việc, trẻ con tò mò lại gần, hoặc chính thợ hàn khi mồi hồ quang trước rồi mới hạ mặt nạ.
Bị đau mắt hàn nên làm gì và khi nào phải đi khám?
Đây là thông tin sơ cứu phổ thông, không thay thế khám bác sĩ chuyên khoa mắt.
- Ngừng tiếp xúc với nguồn sáng mạnh, nghỉ trong phòng tối dịu.
- Không dụi mắt. Dụi làm trầy thêm bề mặt đang tổn thương và dễ nhiễm trùng.
- Chườm mát bằng khăn sạch nhúng nước mát, vắt ráo, đặt nhẹ lên mi mắt đang nhắm, giúp dịu đau.
- Tháo kính áp tròng nếu đang đeo, không đeo lại cho tới khi khỏi.
- Không nhỏ các thứ truyền miệng như sữa mẹ, nước chanh, nước lá, chanh muối hay dầu gió vào mắt. Những thứ này có thể gây nhiễm trùng hoặc bỏng hoá chất thêm.
- Không tự mua thuốc tê nhỏ mắt dùng nhiều lần. Thuốc tê làm hết đau ngay nhưng nếu dùng lặp lại sẽ làm chậm lành giác mạc và có thể gây tổn thương nặng hơn. Thuốc nhỏ mắt phải do bác sĩ kê.
Đi khám mắt sớm khi: đau dữ dội không giảm sau vài giờ; nhìn mờ kéo dài; triệu chứng không đỡ sau khoảng 24–48 giờ; có tiết dịch, mủ; hoặc nghi có dị vật (mạt kim loại, xỉ hàn) văng vào mắt. Mạt sắt nóng găm vào giác mạc là cấp cứu chuyên khoa, có thể để lại vòng gỉ nếu không lấy ra kịp. Nếu mắt bị kim loại nóng hay hoá chất bắn vào, rửa ngay bằng nhiều nước sạch và gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Với ca nhẹ, biểu mô giác mạc tái tạo rất nhanh, phần lớn lành trong một đến hai ngày mà không để lại sẹo. Nhưng bị đi bị lại nhiều lần thì không nên coi thường.
Kính hàn tự động tối hoạt động thế nào?
Mặt nạ hàn truyền thống có một tấm kính lọc màu xanh sẫm cố định. Thợ phải hạ mặt nạ ngay trước khi mồi hồ quang, lúc ấy gần như không nhìn thấy gì qua kính tối, nên nhiều người có thói quen xấu là mồi hồ quang trước rồi mới hạ. Mỗi lần như thế, mắt nhận một "liều" tia cực tím.
Kính hàn tự động tối giải quyết chuyện này. Bên trong là một lớp tinh thể lỏng kẹp giữa các bộ lọc, cùng cảm biến ánh sáng và pin mặt trời nhỏ. Khi chưa hàn, kính ở mức sáng (thường tương đương độ tối 3–4), nhìn rõ vật hàn. Khi cảm biến bắt được tia hồ quang, tinh thể lỏng chuyển sang trạng thái tối trong khoảng một phần mười nghìn đến một phần hai mươi nghìn giây, nhanh hơn nhiều so với phản xạ chớp mắt. Tiêu chuẩn châu Âu EN 379 quy định các yêu cầu cho loại kính này.
Điều nhiều người không biết: lớp lọc tia cực tím và hồng ngoại của kính đạt chuẩn luôn hoạt động, kể cả khi kính đang ở trạng thái sáng hay khi hết pin. Phần thay đổi chỉ là độ tối của ánh sáng nhìn thấy. Vì vậy kính hàn đạt chuẩn vẫn bảo vệ mắt khỏi tia cực tím ngay cả khi chậm tối, nhưng mắt vẫn bị loá chói nếu kính hỏng. Kính trôi nổi không rõ chuẩn có thể không đảm bảo điều này.
Độ tối được đánh số (shade). Hàn hồ quang thông thường cần khoảng 10 tới 13 tuỳ cường độ dòng điện; dòng càng lớn, số càng cao. Hàn hơi và cắt hơi dùng kính tối nhẹ hơn, khoảng 4 tới 6, vì ngọn lửa ít tia cực tím hơn hồ quang. Kính râm thông thường hoàn toàn không đủ.
Làm sao bảo vệ người đứng gần chỗ hàn?
Trong xưởng chuyên nghiệp, mỗi vị trí hàn được quây bằng màn chắn hàn: rèm nhựa màu đỏ cam hoặc xanh sẫm, hay vách chắn, ngăn tia cực tím lọt ra lối đi. Tường và trần khu hàn nên sơn màu tối, mờ để hạn chế tia phản xạ. Người phụ việc cũng đeo kính bảo hộ có lọc phù hợp. Ở công trường, khu hàn được rào và có biển báo.
Ở khu dân cư, thợ hàn cửa sắt, mái tôn thường làm ngay vỉa hè hay trong nhà khách. Người lớn nên giữ trẻ em tránh xa và dặn trẻ không nhìn vào ánh hàn, dù chỉ "nhìn một chút cho biết". Trẻ con không hiểu vì sao ánh sáng đẹp lại có hại, và cơn đau đến nửa đêm sau đó thường khiến cả nhà hoảng.
Bảo vệ da khi hàn quan trọng ra sao?
Da cũng bị tia cực tím từ hồ quang làm bỏng, giống cháy nắng nhưng nhanh hơn. Thợ hàn để hở cổ, cổ tay, khe giữa găng và tay áo thường có những vệt đỏ rát sau một ngày làm việc. Áo hàn bằng da hoặc vải cotton dày chống cháy, cài kín cổ, găng da cổ dài là trang phục tiêu chuẩn. Áo sợi tổng hợp không nên mặc, vì vừa để lọt tia cực tím vừa dễ chảy dính vào da khi gặp tia lửa.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem tài liệu về an toàn hàn của Tổ chức Lao động Quốc tế, các tiêu chuẩn TCVN về an toàn trong hàn điện, và hướng dẫn chăm sóc mắt của các bệnh viện mắt lớn.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn hàn bao lâu thì bị đau mắt?
Chỉ vài giây nhìn trực tiếp hồ quang ở khoảng cách gần đã có thể gây viêm giác mạc. Mức độ phụ thuộc cường độ hồ quang, khoảng cách và thời gian; tia phản xạ từ tường sáng màu cũng gây hại.
Đau mắt hàn bao lâu thì khỏi?
Ca nhẹ thường đỡ nhiều sau khoảng 24–48 giờ vì biểu mô giác mạc tái tạo nhanh. Nếu sau thời gian đó vẫn đau, mờ hoặc có tiết dịch, cần đi khám chuyên khoa mắt.
Bị đau mắt hàn có nên nhỏ sữa mẹ không?
Không nên. Sữa mẹ, nước lá, nước chanh không chữa được tổn thương giác mạc và có thể gây nhiễm trùng. Nên nghỉ trong phòng tối, chườm mát, không dụi mắt và đi khám để được kê thuốc phù hợp.
Kính hàn tự động tối có an toàn không?
Kính đạt chuẩn (như EN 379) có lớp lọc tia cực tím và hồng ngoại hoạt động thường trực, chuyển tối trong khoảng một phần mười nghìn giây khi có hồ quang. Cần chọn đúng độ tối theo dòng hàn và kiểm tra pin, cảm biến định kỳ.
Vì sao đau mắt hàn hay xuất hiện vào ban đêm?
Tổn thương do tia cực tím có độ trễ khoảng 6–12 giờ. Người tiếp xúc ban ngày thường thấy đau, cộm, chảy nước mắt vào buổi tối hoặc nửa đêm, khi các tế bào giác mạc bị tổn thương bắt đầu bong.
