Nghề thợ đúc hôm nay: công việc, kỹ năng và đường vào nghề

Thợ đúc hôm nay làm việc trong xưởng công nghiệp với lò cảm ứng, dây chuyền làm khuôn tự động, máy đúc áp lực và phòng kiểm tra chất lượng, chứ không chỉ quanh một cái lò và một gầu rót. Nghề chia thành nhiều vị trí: làm mẫu, làm khuôn và lõi, nấu luyện, rót, vận hành máy đúc, làm sạch và mài, kiểm tra chất lượng, kỹ thuật công nghệ. Đường vào nghề thường là học trung cấp, cao đẳng kỹ thuật hoặc đại học khối cơ khí – vật liệu rồi được kèm cặp tại xưởng, và bảo hộ lao động là điều kiện bắt buộc của mọi vị trí gần kim loại nóng.

Trong một xưởng đúc có những vị trí nào?

Xưởng nhỏ thường cần người làm được nhiều việc, một thợ vừa làm khuôn vừa rót. Xưởng lớn chia vị trí rõ hơn và có thêm bảo trì cơ điện, phòng thí nghiệm, kế hoạch sản xuất, an toàn – môi trường.

Một ngày làm việc ở xưởng đúc diễn ra thế nào?

Xưởng đúc lớn thường chạy theo ca, vì lò nấu và lò giữ nhiệt tốn rất nhiều năng lượng khi phải nguội rồi nung lại. Đầu ca, tổ trưởng giao ban: kế hoạch mã hàng, số khuôn, những lỗi ca trước gặp phải. Khu nấu kiểm tra lò, lót lò, nạp liệu đã sấy khô. Mẫu kim loại lỏng đầu tiên được lấy đi phân tích quang phổ trong vài phút; nếu thành phần lệch, thợ nấu bổ sung hợp kim rồi phân tích lại. Chỉ khi thành phần và nhiệt độ đạt, gầu mới được rót.

Trong lúc đó, dây chuyền khuôn chạy liên tục, khu làm sạch xử lý vật đúc của ca trước, phòng kiểm tra lấy mẫu đại diện để đo, chụp, cắt. Cuối ca, số liệu được ghi lại: số khuôn rót, số vật đúc đạt, số lỗi theo từng loại. Những con số này là cơ sở để kỹ sư tìm nguyên nhân và cải tiến.

Thợ đúc cần những kỹ năng gì?

Kiến thức nền

• Đọc bản vẽ kỹ thuật: hiểu kích thước, dung sai, mặt gia công, ký hiệu vật liệu.
• Hiểu vật liệu: gang xám, gang cầu, thép, nhôm, đồng khác nhau ở nhiệt độ nóng chảy, độ chảy loãng, độ co ngót. Ví dụ nhôm chảy ở khoảng 660 °C, đồng khoảng 1.085 °C, sắt nguyên chất khoảng 1.538 °C, còn gang chảy thấp hơn thép nhiều, khoảng 1.150–1.300 °C tuỳ thành phần.
• Đo lường: dùng thước cặp, dưỡng, cặp nhiệt điện nhúng, hoả kế.

Kỹ năng thực hành

• Vận hành an toàn lò cảm ứng, cầu trục, gầu rót, máy mài, máy làm khuôn.
• Nhận biết lỗi khuôn và lỗi vật đúc từ sớm.
• Phối hợp nhóm: rót một gầu lớn cần nhiều người, mỗi người một việc, tín hiệu rõ ràng.

Phẩm chất

Bình tĩnh, cẩn thận, tôn trọng quy trình. Trong nghề đúc, một thao tác tắt, một lần quên sấy dụng cụ có thể gây tai nạn nghiêm trọng. Người thợ giỏi không phải người làm nhanh nhất mà là người không bỏ qua bước kiểm tra nào.

Học nghề đúc ở đâu?

Ở Việt Nam, đường vào nghề có mấy lối chính:

• Trung cấp, cao đẳng kỹ thuật: các ngành gần với đúc như công nghệ kỹ thuật cơ khí, cắt gọt kim loại, hàn, công nghệ kỹ thuật vật liệu. Rất ít trường mở riêng một nghề "đúc", nên phần chuyên sâu về khuôn, nấu, rót thường được học thêm tại xưởng.
• Đại học khối kỹ thuật: ngành kỹ thuật vật liệu, kỹ thuật cơ khí, công nghệ chế tạo máy. Một số trường đại học bách khoa có bộ môn hoặc phòng thí nghiệm về đúc, luyện kim, là nơi đào tạo kỹ sư công nghệ đúc.
• Kèm cặp tại doanh nghiệp: nhiều xưởng tuyển lao động phổ thông rồi đào tạo theo vị trí, có thợ lâu năm kèm cặp, sau một thời gian mới được giao việc gần lò.
• Chứng chỉ chuyên môn: kiểm tra không phá huỷ (siêu âm, chụp tia, thẩm thấu, bột từ) có các bậc chứng chỉ theo tiêu chuẩn; vận hành cầu trục, thiết bị nâng cũng cần chứng chỉ riêng.

Người muốn tìm hiểu trước khi chọn nghề có thể đọc giáo trình công nghệ đúc, xem phim tư liệu về nhà máy, hoặc hỏi trường về các buổi tham quan doanh nghiệp. Cách sai là tự dựng lò ở nhà để "tập": không có khuôn đạt chuẩn, không có đồ bảo hộ, không có ai kiểm tra, rủi ro bỏng nặng và nổ hơi là rất thật.

Bảo hộ lao động bắt buộc trong xưởng đúc gồm những gì?

Người làm việc gần kim loại lỏng thường được trang bị:

• Quần áo chống nhiệt: vải chống cháy hoặc len, khu rót có thêm áo khoác phủ nhôm phản xạ nhiệt bức xạ. Không mặc đồ sợi tổng hợp dễ chảy dính vào da.
• Giày bảo hộ cổ cao, mũi thép, đế chịu nhiệt; ống quần trùm ra ngoài cổ giày để kim loại bắn không rơi vào trong.
• Mũ bảo hộ có tấm che mặt và kính lọc ánh sáng mạnh từ kim loại nóng sáng.
• Găng tay chịu nhiệt, găng da cho thao tác chung.
• Khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn ở khu cát, khu làm sạch, khu mài.
• Nút tai, chụp tai ở khu sàng rung, phun bi, mài.

Ngoài đồ cá nhân, an toàn còn nằm ở tổ chức: hố rót khô ráo, sấy gầu và dụng cụ, sấy phế liệu nạp lò, vạch lối đi, cấm đứng dưới gầu treo, khoá năng lượng khi bảo trì máy. Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 yêu cầu người sử dụng lao động huấn luyện an toàn, cấp phương tiện bảo vệ cá nhân và tổ chức khám sức khoẻ định kỳ; công việc nấu, rót kim loại thường thuộc nhóm nặng nhọc, độc hại, nên chế độ khám và bồi dưỡng chặt hơn. Khi có người bị bỏng, xả nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ; bỏng rộng, sâu, ở mặt hoặc mắt thì gọi 115.

Nghề đúc đang thay đổi ra sao?

Hình ảnh xưởng đúc tối, nóng, bụi đang dần lùi lại ở những nhà máy đầu tư bài bản. Một số xu hướng rõ nét:

• Tự động hoá: rô bốt rót, rô bốt gắp vật đúc áp lực, rô bốt mài; người vận hành đứng ở buồng điều khiển thay vì sát lò.
• Mô phỏng trên máy tính: thử hệ thống rót và đậu ngót trên phần mềm trước khi làm khuôn thật, giảm số lần đúc thử.
• Lò cảm ứng điện thay dần lò đốt than cốc ở nhiều xưởng gang, sạch hơn và dễ kiểm soát nhiệt độ.
• Dữ liệu và truy xuất: mỗi vật đúc mang mã, liên kết với mẻ nấu, khuôn, thông số máy, kết quả kiểm tra.
• In 3D: in khuôn cát, in mẫu, rút ngắn thời gian làm mẫu từ hàng tuần xuống vài ngày.

Những thay đổi này không làm mất nghề mà đổi yêu cầu: thợ đúc hôm nay cần hiểu máy, đọc số liệu và dùng máy tính nhiều hơn, bên cạnh hiểu biết về kim loại và khuôn mà nghề đã tích luỹ hàng nghìn năm.